به گزارش خبرگزاری تسنیم از تبریز، نوجوانی، پلی ظریف و پرپیچوخم میان دنیای کودکی و اقیانوس بزرگسالی است؛ دورانی آکنده از تغییرات، کشفها و چالشها که هر قدمش تجربهای تازه محسوب میشود. با این حال، این مقطع زمانی بزنگاهی حیاتی است که غفلت از آن میتواند صدمات جبرانناپذیری هم به فرد و هم به امنیت روانی جامعه وارد کند.
بررسیهای میدانی و آماری مربوط به ناآرامیهای سالهای اخیر حاکی از آن است که بخشی از حاضرین در خیابان و بازداشتشدگان را افراد زیر 20 سال تشکیل میدادند. این واقعیت تلخ، ضرورت بازنگری در متدهای تربیتی و توجه ویژه متولیان امر به مقوله «جامعهپذیری» و «مشارکت اجتماعی» نوجوانان را بیشازپیش نمایان میسازد.
در همین راستا و برای واکاوی علل این پدیده و راهکارهای برونرفت از آن، با محمدتقی حمیدنیا، کارشناس مسائل تربیتی و پژوهشگر حوزه نوجوان به گفتوگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
تسنیم: با توجه به آمارهای منتشر شده که نشاندهنده حضور نوجوانان در تجمعات و اعتراضات اخیر بود، به عنوان یک کارشناس تربیتی، ریشه این کنشگری را در چه عواملی میبینید؟
یکی از چالشهای بنیادین ما در نظام تربیتی، فقدان فهم عمیق و صحیح از مفهوم «نوجوان عصری» است. منظور از نوجوان عصری، فردی است که زیستبوم، ادبیات و ویژگیهایش متناسب با مقتضیات تاریخی و اجتماعی امروز شکل گرفته است. متأسفانه ما نهتنها شناخت درستی از این قشر نداریم، بلکه همین عدم شناخت منجر به سیاستگذاریهای غلط، سوءتفاهمهای انباشته و برخوردهای سلبی در مواجهه با آنان شده است.
باید بپذیریم که یکی از ویژگیهای ذاتی نوجوانی، «اکتیو بودن» و تمایل به «اعتراض نسبت به وضع موجود» است. این رفتارها در واقع تلاشی برای ابراز وجود، استقلالطلبی و معنایابی است که اگر درست هدایت شود، سازنده است. اما مشکل آنجاست که ما کانالهای عقلانی و بسترهای کارگاهی برای تخلیه و جهتدهی به این انرژی در مدارس ایجاد نکردهایم. در فقدان این بسترها، دشمن با ابزارهایی نظیر بازیهای آنلاین و شبکههای اجتماعی، بر موج تخیل نوجوان سوار شده و این ظرفیت را در بزنگاههایی مثل اغتشاشات به نفع خود مصادره میکند.
ما باید در مدارس به جای حافظهمحوری، بر «تفکر انتقادی» تمرکز کنیم. نوجوان باید یاد بگیرد که تجزیهوتحلیل کند و چارچوب فکری داشته باشد. اگر مهارت تفکر انتقادی و سواد تحلیل در مدارس آموزش داده شود، نوجوان در برابر بمباران تبلیغاتی دشمن واکسینه خواهد شد.
تسنیم: اشاره کردید به ابزار دشمن؛ فضای مجازی و رسانههای نوین دقیقاً چه نقشی در شکلدهی به نگرش نوجوانان نسبت به مقوله اعتراض و خشونت ایفا میکنند؟
فضای مجازی امروز دیگر صرفاً یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه یک «زیستجهان» است که هویت نوجوان را میسازد. در جامعه ما، سن ورود به فضای مجازی بعضاً به 4 سالگی رسیده است، اما آموزش سواد رسانهای به صورت رسمی تا دوره متوسطه دوم به تعویق میافتد! این یعنی ما یک خلأ 10 تا 15 ساله داریم که در آن، هویت مجازی کودک و نوجوان بدون هیچگونه نظارت و آموزشی شکل میگیرد.
کتاب درسی «تفکر و سواد رسانهای» هم که دیرهنگام تدریس میشود، محتوای کافی و بهروزی ندارد. دشمن در این خلأ زمانی، با استفاده از الگوریتمهای اینستاگرام و بهویژه «بازیهای رایانهای»، مفاهیم فلسفی، سبک زندگی و هیجانات کاذب را در ذهن نوجوان نهادینه میکند. بازیهای کامپیوتری امروز بازوی تربیتی غرب هستند. وقتی نوجوان در فضای مجازی با محتوای خشن و هیجانی بمباران میشود، این هیجانات در فضای حقیقی به صورت رفتارهای رادیکال بروز پیدا میکند.
راهکار مقابله، فیلترینگ ذهنی است؛ یعنی تقویت تفکر تحلیلی در نوجوان تا بتواند خودش محتوا را غربال کند. ما باید در محافل پژوهشی و دانشگاهی، تأثیرات عمیق فضای مجازی را با نگاهی روانشناختی و انسانشناختی واکاوی کنیم، کاری که متأسفانه تاکنون مغفول مانده است.
تسنیم: آیا میتوان از دل این تهدید، فرصتی ساخت؟ به عبارت دیگر، آیا میتوان اعتراض را به مسیری برای بازگشت نوجوانان به مشارکت اجتماعی سالم تبدیل کرد؟
بله، اعتراض ذاتاً نشاندهنده پویایی جامعه است. اگر به روزهای ابتدایی ناآرامیها نگاه کنید، اصناف و بازاریان مطالبات خود را مطرح کردند و نیروی انتظامی هم نقش تسهیلگر داشت. اما انحراف از جایی شروع شد که اعتراض جای خود را به اغتشاش و رفتارهای داعشی داد.
برای آینده، ما نیازمند آموزش «سواد اعتراض» هستیم. بهترین زمان برای این آموزش، مقاطع متوسطه اول (هفتم، هشتم و نهم) است. مدارس باید کانون تمرین مشارکت سیاسی باشند. الگوهایی مثل کرسیهای آزاداندیشی، مناظرات دانشآموزی و گعدههای گفتوگو که رهبر انقلاب نیز بر آن تأکید داشتهاند، باید به صورت واقعی و نه نمایشی اجرا شوند. اگر خانواده و مدرسه هماهنگ عمل کنند، نوجوان یاد میگیرد که کنشگری سیاسی نیازمند عقلانیت و راهکار است، نه خشونت و هیجان.
تسنیم: رهبر معظم انقلاب در بیانیه گام دوم بر «خودآگاهی» تأکید دارند. چگونه میتوان این خودآگاهی ملی را در نوجوان ایجاد کرد تا بازیچه دست بیگانگان نشود؟
دقیقاً کلیدواژه اصلی «خودآگاهی تاریخی» است. نوجوان ما باید بداند در کجای تاریخ ایستاده است. باید برای او تبیین شود که جغرافیای ایران به دلیل موقعیت استراتژیکش، همواره دشمنانی داشته است؛ چه در دوران قاجار و پهلوی و چه در جمهوری اسلامی. وقتی نوجوان بداند که در جنگهای جهانی اول و دوم، با وجود اعلام بیطرفی و نبود حکومت دینی، کشورش اشغال شد، میفهمد که دعوای دشمن با اصل «ایران قوی» است نه صرفاً نظام سیاسی. این آگاهیبخشی باید با زبان هنر، تصویر و در قالبهای جذاب اردوگاهی انجام شود، نه با سخنرانیهای خشک و کلیشهای.
تسنیم: به عنوان سؤال پایانی؛ مواجهه جامعه و حاکمیت با نوجوانانی که در این اغتشاشات فریب خوردند، باید چگونه باشد؟
اولین گام، «پذیرش مسئولیت» و نگاه پدرانه است. این نوجوانان فرزندان همین سرزمین هستند. ما باید بپذیریم که در سیاستگذاریهای فرهنگی دچار کمکاری و سادهانگاری بودهایم و میدان را برای دشمن خالی کردهایم. نباید با این نوجوانان برخورد امنیتی صرف داشت.
رویکرد باید «تربیتی، ناصحانه و تبیینی» باشد. باید با آغوش باز آنها را پذیرفت و با صبر و حوصله، گرههای ذهنیشان را باز کرد. در سطح کلان نیز، بزرگترین نقد وارد به سیستم حکمرانی ما، فقدان یک «متولی واحد و تخصصی» برای امور نوجوانان است. نهادهای متعددی بودجه میگیرند اما در بزنگاهها هیچکدام پاسخگو نیستند. تا زمانی که یک سازمان تخصصی برای رصد، برنامهریزی و تربیت رسانهای نوجوانان ایجاد نشود و مسئله بازیهای رایانهای و فضای مجازی ساماندهی نگردد، چرخه معیوب تأثیرپذیری نوجوانان از دشمن ادامه خواهد داشت.
خبرنگار: فرزانه میریاصل
انتهای پیام/