این روزها هم چند رسانه و تحلیلگر درباره احتمال «محاصره دریایی» ایران زیاد صحبت کرده‌اند. هرچند باید تأکید کرد که بیشتر آنها گمانه‌زنی و گزارش غیررسمی هستند، نه خبر رسمی از نیروی دریایی آمریکا یا پنتاگون.

چند رسانه فارسی نزدیک به فضای خبری نظامی یا سیاسی ادعا کردند که از شنبه احتمال اجرای محاصره دریایی علیه ایران منتشر شده است. یکی از رسانه‌های داخلی به نقل از رسانه صهیونیستی جروزالم پست نوشته که آمریکا ممکن است به سمت محاصره دریایی ایران حرکت کند. با این حال به نظر نمی‌رسد این خبر در رسانه‌های مهم غربی منتشر شده باشد و دست‌کم تاکنون می‌توان به صحت آن شک کرد.

محاصره دریایی چیست؟

محاصره دریایی (Naval Blockade) یعنی بستن مسیرهای دریایی یک کشور برای جلوگیری از عبور کالا و اغلب نفتکش‌ها. این تاکتیک در جنگ‌ها و بحران‌های اقتصادی به‌عنوان ابزاری برای فشار استفاده می‌شود، مثلاً علیه ژاپن در جنگ جهانی دوم یا در سناریوهای تحریم‌های اقتصادی علیه کشورها در دوره‌های مختلف. جامعه بین‌الملل محاصره دریایی را یک اقدام نظامی-اقتصادی در نظر می‌گیرد، نه فقط تحریم مالی.

در گزارش‌های اخیر، محاصره دریایی علیه ایران در چارچوب بستن یا محدود کردن عبور و مرور از دریای عمان و تنگه هرمز مطرح شده است؛ راهی که روزانه حدود یک‌پنجم نفت خام جهان از آن عبور می‌کند.

چرا این سناریو دوباره مطرح شد؟

تحرکات نظامی آمریکا در منطقه، به‌خصوص ناوهای هواپیمابر آمریکایی که وارد آب‌های خاورمیانه شده، باعث گمانه‌زنی درباره سناریوهای نظامی شامل محاصره شده است. حضور ناوهای جنگی در خلیج فارس و دریای عمان را برخی تحلیلگران به‌عنوان بخشی از امکان فشار بر تهران تفسیر می‌کنند.

در رسانه‌های فارسی هم اکنون سناریو محاصره به‌عنوان ابزار فشار اقتصادی، نه لزوماً جنگ مستقیم مطرح شده. بعضی تحلیل‌ها حتی اشاره کرده‌اند که هدف این محاصره، کاهش صادرات نفت ایران و تضعیف اقتصادی است تا رسیدن به اهداف سیاسی.

ابزارها و نقاط کلیدی

برای اجرای محاصره دریایی معمولاً از ناوهای جنگی، ناوهای هواپیمابر، کشتی‌های پشتیبانی و تجهیزاتی چون مین‌های دریایی استفاده می‌شود تا جریان دریایی مسدود شود. مناطق کلیدی در این چارچوب:

تنگه هرمز: حیاتی‌ترین گذرگاه نفتی جهان و نزدیک‌ترین نقطه به بنادر نفتی ایران.

دریای عمان: مسیر خروج نفت از خلیج فارس به آب‌های آزاد که مانورهای نیروی دریایی برای مسدود کردن آن می‌تواند صادرات نفت و واردات کالا را تحت فشار بگذارد.

سابقه تاریخی و درس‌های گذشته

در تاریخ، محاصره‌های دریایی موثرترین تاکتیک‌های جنگی-اقتصادی بوده‌اند، مثل:

جنگ جهانی دوم: بریتانیا با محاصره دریایی، توان تدارکاتی آلمان را تحت فشار قرار داد.

بحران ونزوئلا در ۲۰۱۹: آمریکا فشار شدید روی صادرات نفت و خدمات مالی کشور اعمال کرد، اگرچه این «محاصره» به شکل سنتی نبود ولی تاثیر مشابه اقتصادی داشت.

در مورد ایران هم، بحث محاصره دریایی در سال‌های اخیر بارها مطرح شده و حتی تحلیلگران خارجی آن را ابزار فشار آمریکا برای مهار برنامه هسته‌ای و نفوذ منطقه‌ای ایران خوانده‌اند؛ نه لزوماً نقطه شروع جنگ.

ایران چطور نفتش را صادر می‌کند اگر تنگه بسته شود؟

اینجا موضوع پیچیده و چندلایه است. اگر مسیرهای رسمی مانند تنگه هرمز یا دریای عمان بسته شود:

راه‌های جایگزین زمینی و ریلی می‌توانند تا حدی نفت را به بازارهای جهانی برسانند، اما ظرفیتشان خیلی کمتر از مسیر دریایی است.

ایران ممکن است به حمل‌ونقل نفت از طریق کشورهای همسایه یا نفتکش‌های کوچک‌تر و پیچیده‌تر متوسل شود (مثل گذشته در دور زدن تحریم‌ها).

ذخایر نفت در داخل می‌تواند به‌عنوان نسخه‌ی موقت مورد استفاده قرار گیرد، اما برای صادرات پایدار کافی نیست، زیرا بازار جهانی عمدتا به نفت در مقیاس بزرگ نیاز دارد.

مدل‌های تحلیل اقتصادی نشان می‌دهند که یک محاصره دریایی کامل می‌تواند قیمت نفت جهانی را به‌طور چشمگیر افزایش دهد که به ضرر غرب خواهد بود و از سوی دیگر اقتصاد ایران را با چالش‌های جدی روبرو کند، اما وضعیت واقعی تا زمانی که اخبار رسمی منتشر نشود، در حد سناریو باقی می‌ماند.