امام‌جمعه موقت تهران نیز در خطبه‌های نماز جمعه به‌صراحت اعلام کرد: «این بار با هدف براندازی و تجزیه ایران توطئه‌ای را برنامه‌ریزی کردند که یک جنگ داخلی تمام‌عیار بود». پیش ‌از این هم رئیس مجلس در سخنانی گفته بود: «هدف دشمن این بود که جنگ نظامی را آغاز کند و در همان دو، سه روز اول جنگ در داخل کشور شورش داشته باشیم و درگیر جنگ داخلی شویم». قائم‌پناه، معاون اجرائی رئیس‌جمهور، نیز گفت: «در حوادث اخیر، هدف کشورهای خارجی این بود که «ایران» وجود نداشته باشد. جنگ داخلی خطرناک‌تر از جنگ صدام است».

با توجه به تکرار واژه‌ها و مفاهیمی که به نوعی به جنگ داخلی ارجاع می‌دهد، ضروری است مفهوم جنگ داخلی و ویژگی‌های آن مورد توجه قرار گیرد. جنگ داخلی به‌ عنوان یکی از اشکال خشونت سیاسی پدیده‌ای مورد بحث و بررسی در مباحث سیاسی در جهان معاصر به شمار می‌رود و همواره به ‌عنوان یک پدیده بااهمیت که قدرت تخریبی بسیاری دارد، مورد توجه پژوهشگران جامعه‌شناسی و علم سیاست قرار داشته است. در سده اخیر و به‌ویژه پس از جنگ دوم بین‌المللی‌، جهان شاهد وقوع ده‌ها مورد از اشکال گوناگون جنگ داخلی با تلفات انسانی و هزینه‌های جبران‌ناپذیر بوده است. برای ما ایرانیان، جنگ داخلی سوریه پدیده چندان ناآشنایی نیست. در ادامه دو نمونه از جنگ‌های داخلی، یکی برای سال‌های اخیر و پس از فروپاشی شوروی سابق و پایان جنگ سرد یعنی جنگ داخلی سوریه و دیگری هم مربوط به دوره جنگ سرد یعنی جنگ داخلی السالوادور را مورد توجه قرار می‌دهیم.

جنگ داخلی سوریه

یکی از آخرین نمونه‌های جنگ داخلی که در سال‌های اخیر جهان با آن مواجه است، «جنگ داخلی سوریه‌» است که پس از سرکوب اعتراضات بهار عربی در سوریه در شهر درعا در ماه مارس ۲۰۱۱ روی داد. پس از برخورد نیروهای امنیتی سوریه با گروهی از نوجوانان و جوانان معترض در سوریه و بازداشت تعدادی از نوجوانان شاغل به تحصیل در مدارس ابتدایی به اتهام مخالفت و شعارنویسی علیه حکومت بشار اسد و سپس اعتراض دیگر شهروندان به بازداشت این نوجوانان، نیروهای ارتش سوریه با خشونت به تظاهرکنندگان یورش برده و گروهی از معترضان کشته شدند. پس از محاصره درعا و حمله ارتش به این شهر بیش از ۲۰۰ نفر از شهروندان سوری در درعا، شهری با جمعیت زیر صد هزار نفر، کشته شدند. به‌تدریج این اعتراضات به دیگر شهرها و مناطق سوریه کشیده شد و خشونت به‌کاررفته علیه معترضان به‌سرعت ابعاد گسترده‌ای یافت. به‌این‌ترتیب اعتراضات مسالمت‌آمیز اولیه به خشونت شدید کشیده شد و در سایه این خشونت‌ها زمینه برای تأسیس و فعالیت گروه‌های کوچک مسلح فراهم شد. در ادامه با سربرآوردن ده‌ها گروه کوچک و بزرگ مسلح، جنگ داخلی سوریه آغاز شد.

برآوردها نشان می‌دهد جنگ داخلی سوریه تاکنون بیش از ۶۰۰ هزار نفر کشته و چند برابر آن مجروح و زخمی و هفت میلیون آواره در داخل کشور و بیش از پنج‌ میلیون‌ و ۷۰۰ هزار نفر نیز پناهنده خارجی بر جای گذاشت؛ یعنی از حدود ۲۰ تا ۲۳ میلیون نفر جمعیت سوریه زندگی و جان و مال و سرپناه بیش از ۶۰ درصد جمعیت این کشور به صورت مستقیم تحت تأثیر جنگ داخلی قرار گرفت. با آغاز جنگ داخلی در سوریه به‌سرعت گروه‌های مسلح رقیب در سوریه شکل گرفت. گروهی از مخالفان به گروه‌های مسلح افراطی مانند القاعده، النصره و هیئت تحریر شام، احرار شام و داعش و دیگر گروه‌های تندرو اسلامی و گروهی نیز به ارتش آزاد سوریه به‌ عنوان سازمانی مسلح و سکولار پیوستند. شمار زیادی از شهروندان اروپایی که گرایش‌های تند و افراطی دینی داشتند، نیز به سوریه عزیمت کرده و وارد داعش و دیگر گروه‌های رقیب شدند.

گروه‌های حاضر در جنگ داخلی سوریه چنان متنوع و پرشمار هستند که آوردن نام همه آنها نیازمند صفحات زیادی است. گروه‌هایی چون لواء الإسلام (تیپ اسلام)، جیش الإسلام (ارتش اسلام) که به‌جز جنگ با دولت سوریه با داعش و النصره نیز درگیر بود، جبهه انصار الدین، لواء التوحید (تیپ توحید)، جیش المجاهدین (ارتش مجاهدان)، حرکات حوران (جبهه ثوار سوریه-جنوب)، جیش العباد (ارتش عباد)، جبهه اسلامی سوریه (SIF) ازجمله ده‌ها گروه فعال در جنگ داخلی سوریه بودند که برخی بر اثر شکست در مقابل رقبا یا دولت سوریه مضمحل یا بر اثر کشته‌شدن رهبران آنها باقی‌مانده اعضا به دیگر گروه‌ها پیوستند. جنگ داخلی سوریه پای بازیگران بین‌المللی زیادی را عمیقا و مستقیما به سوریه کشاند و به‌این‌ترتیب صحنه میدانی سوریه به جنگ نیابتی گروه‌های رقیب وابسته به کشورهای مختلف منجر شد.

البته برخی کشورهای منطقه و فرامنطقه ازجمله روسیه، آمریکا، ترکیه، ایران‌ و دیگر کشورهای عربی منطقه و نیز حزب‌الله لبنان به صورت مستقیم وارد درگیری‌های نظامی در سوریه شدند. چند کشور خارجی در داخل سوریه اقدام به تأسیس چندصد پایگاه نظامی کردند. شکل‌گیری نیروهای مسلح وابسته به پ‌.ک‌.ک در سوریه یعنی حزب اتحاد دموکراتیک کردستان سوریه یا پ‌.ی‌.د و اعلام تشکیل کانتون‌های خودمختار کردی هم بر پیچیدگی‌های جنگ داخلی در سوریه افزود و جنگ داخلی تمام‌عیار سوریه با ۱۵ سال استمرار، خسارت درخورتوجه انسانی و اقتصادی به کشور سوریه وارد کرد. تبعات جنگ داخلی سوریه همچنان در این کشور باقی است. در روزهای گذشته، غرب رودخانه فرات شاهد درگیری نیروهای مسلح دولت حاکم و نیروهای قسد به رهبری کردهای طرفدار پ.ک.ک بود. سوریه همچنان با آینده نامعلومی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

منبع: روزنامه شرق، ۹ بهمن ۱۴۰۴