سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- سید حسن حسینی نژاد: کتاب «شهرشناسی استارباد» با تمرکز بر شهر گرگان از شهرهای مهم تاریخی دارای بافت تاریخی و کهن و دارای اولین بافت تاریخی ثبتشده در کشور، تلاشی در راستای بازخوانی علمی و مستند ساختار شهری، تحولات تاریخی و ویژگیهای فرهنگی، جغرافیایی و ریختشناسی بافت کهن استارباد به شمار میآید.
همچنین این کتاب را میتوان از منظری گامی مؤثر در پیوند میان پژوهشهای تاریخی، جغرافیای شهری و شناخت هویت بومی دانست.
به همین بهانه، با مهدی تیرانی، هنرمند مؤلف گرگانی و مدیر نشر «در گلستانه» که تا پیشازاین کتاب، از او یا به همت و همکاریاش، کتابهایی با عناوینی چون گرگان (معرفی جاذبههای تاریخی و گردشگری)، مسافر گلستان، تاریخ معماری استان گلستان و آت اوغلان و ... روانه بازار نشر شده، به گفتوگو نشستیم تا درباره کتاب «شهرشناسی استارباد» و نیز اهمیت چنین آثاری در فضای علمی و فرهنگی امروز بیشتر بدانیم.
در ابتدا درباره کتاب «شهرشناسی استارباد»، بگویید؟
کتاب «شهرشناسی استارباد» اثر ماندگار یعقوب رشتچیان، پژوهشگر و دانشآموخته ارشد معماری و شهرسازی است و محور آن دگرگونیهای بافت شهری گرگان پیش از سال ۱۳۰۰ تا دهه ۱۳۵۰ خورشیدی و شهرسازی و معماری بومی استارباد و معماری سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ میپردازد.
این اثر در بهار سال ۱۴۰۳ توسط نشر «در گلستانه» در ۳۲۰ صفحه قطع رحلی بهصورت مصور رنگی و با صفحهآرایی مریم قرغی و عکس روی جلد صابر مناجاتی روانه بازار نشر شد و نخستین بار با حمایت سازمان نظاممهندسی ساختمان استان گلستان چاپ و در مراسمی با حضور جمعی از مسئولان و فعالان فرهنگی و هنری در شهریورماه همین سال در ویژهبرنامه سالروز ثبت بافت تاریخی گرگان در محله سرچشمه این شهرستان رونمایی شد.
کتاب دارای دو فصل اصلی با عناوین کتاب یکم و دوم است که در کتاب یکم مطالبی با سرفصلهایی چون درآمدی بر تاریخ استارباد، نگارههای تاریخی استارباد، مکانیابی شهر در پهنه سرزمین، دگرگونی شکل و اندازه شهر، استارباد در سالهای پیش از ۱۳۰۰، محلههای کهن تاریخی و زیر محلهها، ساختار شهری و کانون شهری بازار کهنه، کانون شهری سرچشمه، نعلبندان و مکانها و ساختمانهای آیینی ارزشمند و نیز مباحثی درباره گرگان در سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۵۰، ساختار شهری گرگان، محلههای گرگان و گاهشماری گسترش بافت شهری به چشم میخورد.
در دفتر دوم کتاب نیز، مخاطبان با ویژگیهای جغرافیایی و ریختشناسی بافت کهن، شامل آبوهوا و معماری زیستگاهی، ویژگیهای معماری بومی استارباد همراه با چند نمونه برگزیده از خانههای بومی همراه با شهرسازی و معماری گرگان در سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰(ساختمانهای دولتی و مردمی) در کنار مکانهای شهری و ساختمانهای تاریخی ارزشمند، آسه تاریخی- فرهنگی بافت کهن و کتابنامه مواجه میشوند.
کتاب حاصل بیش از ۱۰ سال تلاش مؤلف است؛ درباره مولف که زاده تبریز است و درباره گرگان نوشته بگوید.
یعقوب رشتچیان متولد ۱۳۳۱ در تبریز، ورودی سال ۱۳۵۰ (دوره دوازدهم معمارملی) دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه ملی است که در حوزه پژوهش، معماری و شهرسازی مطالعات بسیاری انجام دادهاند.
همسر آقای رشتچیان گرگانی است و همانطور که در مقدمه این کتاب نیز به آن اشارهکردهاند، جناب رشتچیان از آغاز زندگی زناشویی که نزدیک به نیمقرن است، در چارچوب پیوندهای خویشاوندی با شهر گرگان سر و کار داشتهاند. از سویی دیگر هسته کهن شهر گرگان دربرگیرنده یکی از ارزندهترین بافتهای شهری تاریخی کشور است و در هم پیچیدگی این دو رشته پیوند، یکی از خروجیهایش این کتاب علمی و کاربردی است.
مؤلف و کتاب هدفش تاریخنگاری نیست؛ درنتیجه پژوهش شهر شناختی استارباد، در فراسوی نگارش تاریخ یا تاریخچه شهر در چارچوب رویکرد تاریخ نگارانه، بر آن است که چندوچون پیدایش و شکلگیری شهر استارباد (هسته کهن گرگان امروزی)؛ و گسترش بافت شهری و فرآیند دگرگونیهای کالبدی- کارکردی شهر گرگان تا نیمه نخست سده ۱۳۰۰ را از دیدگاهی شهر شناختی بررسی کند.
«شهرشناسی استارباد»، دربرگیرنده دو کتاب و دفترهایی است؛ درباره این پیکرهبندی بگویید.
همانطور که اشاره داشتید، متن این پژوهش دربرگیرنده دو کتاب است. کتاب یکم ۲ دفتر دارد. دفتر یکم با درآمدی بر تاریخ استارباد آغاز میشود و در پی آن ویژگیهای شهر از گذشته دور تا آغاز سده ۱۳۰۰ خورشیدی، در ۱۰ بخش بررسی میشود و دفتر دوم دربرگیرنده ۶ بخش است و چندوچون دگرگونی بافت شهری گرگان را بررسی میکند.
کتاب دوم، دربرگیرنده دفتر سوم، ۴ بخش دارد. در این دفتر نخست ریختشناسی بافت تاریخی شهر استارباد و ویژگیهای معماری بومی آن در سنجش با ویژگیهای سرزمینی و آبوهوا و سپس شهرسازی و معماری شهر گرگان در سالهای زمامداری پهلوی یکی بررسیشده است.
ساختار متن پژوهش استوار بر الگویی است که در آن، چکیده و برآیند بررسی انجامگرفته در هر بخش از پژوهش، در نگاره یا نگارههایی پایان همان بخش نشان دادهشده است. به دیگر سخن، متن نوشتاری هر بخش کالبدشناسی موشکافانه نگاره یا نگارههای پایانی آن است.
در دل کتاب با نگارههایی از شهر گرگان مواجه هستیم که قابلتوجه است، نگارهها چگونه شکل گرفتند؟
حاصل پیمایشهای میدانی و برداشتهای کارکردی- کالبدی در گستره بافت تاریخی شهر، نگارههای چندگانهای است که در جایجای متن این پژوهش گنجاندهشده است. این نگارهها، که فرآوری آنها زمان و نیروی کار بسیار هنگفتی برده است، با ریزبینی بایسته، برای نخستین بار و در چارچوب همین کار پژوهشی پدید آمده و همانندی ندارد و آنها را باید نخستین دستامد ارزنده این پژوهش باید به شمار آورد.
این نگارهها برای نمایش شکل و اندازه، سازمان فضایی و ساختار کالبدی هسته تاریخی شهر و دگرگونیهای آن در نیمه نخست سده ۱۳۰۰ فرآورده شده است.
به گفته دیگر، کارکرد نگارهها، از یکسو بازآفرینی شهر استارباد (هسته تاریخی گرگان امروز) با ویژگیهای کالبدی پیش از سده ۱۳۰۰ آن و از سوی دیگر، بازنمایی دگرگونیهای ساختاری کارکردی آن در بازه زمانی یادشده است. از این دیدگاه، نگارههای این پژوهش از ارزشی برابر با متن نوشتاری آن و چهبسا بیشتر برخوردار است.
نخستین کوشش مؤلف برای فرآوری نگارهای از هسته تاریخی شهر گرگان، به سال ۱۳۸۵ میرسد. ویرایش چندباره نگارههای فرآوری شده با بهرهگیری از نگارههای هوایی سالهای گوناگون و سرانجام ویرایش پایانی آنها بر روی نگاره هوایی سال ۱۳۴۵، همراه با افزودن یافتههای تازه به آن تا زمستان سال ۱۳۹۱ به نقل از مؤلف به درازا کشید اما به معنای پایان کار بر روی نگارهها نبود.
همچنین در سراسر زمان بیش از ۲ ساله (از نیمه مردادماه ۹۲ تا نیمه مهرماه ۹۴) نوشته شدن متن پژوهش، پارهای از نگارهها، خواه با دست یافتن به آگاهیهای نویافته و یا برای همخوانی هرچه بیشتر با متن، چند بار ویرایش شده و شماری نگاره دیگر نیز فرآوری و به پژوهش افزودهشده است.
«شهرشناسی استارباد»، در کنار ارائه نقشهها و مطالبی درباره معماری شهری و خانههای تاریخی به برخی داشتههای فرهنگی و هنری اشارهکرده که برای فعالان این حوزهها آموزنده و کاربردی است، نظر شما چیست؟
بله موافقم، بهعنوان نمونه در صفحاتی مخاطبان با نخستین مکان ورزشی نوین گرگان، نخستین آموزشگاه دخترانه گرگان و دانشسرای مقدماتی و یا زمینلرزه فروردین ۱۳۲۳ گرگان آشنا میشوند.
همچنین با پیشینه سالن سینما و نمایش همگانی فیلم در گرگان آشنا میشوند. مثلاً در کتاب آمده که بر پایه شماری از متنها، قدمت سالن اکران فیلم به دهههای نخستین سده ۱۳۰۰ میرسد و در سطری یادی میشود از استاد بزرگ فقید موسیقی کشورمان محمدرضا لطفی که در سالهایی که دانشآموز دبستانی بود (در سالهای ۱۳۳۱ تا ۱۳۳۷) گرگان سینمایی به نام دیانا (دایانا) داشت.
در کنار معماری شهری و ساختمانهای دولتی تاریخی، معرفی ساختمانهای تاریخی مردمی نیز در کتاب قابلتوجه است، در پایان این گفتوگو درباره آنها بفرمایید؟
با توجه به متن کتاب، بنیادیترین دگرگونی در معماری ساختمانهای زیستگاهی گرگان در سالهای پس از ۱۳۰۰ است و مؤلف ضمن تشریح ویژگیهای معماری و بصری این خانهها، بهصورت مفصل به معرفی خانههای مردمی در گرگان همچون خانههای دارویی، شایگان، شفیع استرآبادی، فاطمی، شیرنگی، قدس مفیدی و ... پرداخته که ازجمله بخشهای خواندنی کتاب به شمار میرود.
در پایان جا دارد اشارهکنم در کنار توجه ویژهای که از حدود بیش از یک دهه پیش به بافت و بناهای تاریخی استرآباد معطوف شده بود، جای خالی یک منبع علمی، فنی و جامع در این حوزه حس میشد که انتشار این کتاب قدمی در مسیر پر کردن این خلأها است.
هرچند در طی این سالها پژوهشهای زیادی در این حوزه انجامشده و پایاننامههای متعددی هم نوشتهشده، اما انتشار کتابهای تخصصی و علمی آنهم توسط افراد متخصص به نظرم توجههای بیشتری را به خود جلب میکند و ماندگارتر است و امیدوارم بتوانیم در این راه ثابتقدم بمانیم.
به گزارش ایبنا، گرگان دارای اولین بافت تاریخی ثبتشده در کشور است که ثبت آن به تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ میرسد. همچنین بافت تاریخی گرگان با ۱۶۲ هکتار وسعت، اولین بافت تاریخی ثبت شده در کشور و دارای معماری و بافتی کاملاً منحصربهفرد است.
کتاب «شهرشناسی استارباد»، نامزد چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران است.
∎