به گمان کارشناسان در دنیای امروز، برنامهریزی راهبردی و داشتن چشماندازی روشن، سنگ بنای موفقیت هر شهر و کشوری محسوب میشود؛ اتفاقی که در مشهد همچون سایر شهرهای دیگر تدوین آن، به عنوان یکی از مأموریتهای مهم بر عهده مدیران شهری است. در این میان بازنگری و بررسی عملکرد چشمانداز گذشته اهمیت بسیاری دارد تا متولیان چشمانداز جدید بدانند در کدام حوزه پیشرفت حاصل شده و در کدام زمینهها نیز باید تغییر پارادایم و روش و رویکرد اتفاق بیفتد. در گفتوگوی پیشین، چشمانداز گذشته مشهد را بررسی کردیم و امروز هم به سراغ متولی چشمانداز جدید رفتیم که این روزها با تیمهای تخصصی مختلف مشغول مطالعه برای تهیه و تدوین چشمانداز است. گفتوگوی طوس با عضو هیئت علمی گروه مدیریت اسلامی پژوهشکده مطالعات اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد را که معتقد است مشارکت فعال تمامی ذینفعان، شفافیت و عدالت، سه نکته مهم در تدوین چشمانداز مشهد است، در ادامه میخوانید.
حسین افخمی با بیان اینکه گزیری از برنامهریزی راهبردی در زمینه چشمانداز نیست، میگوید: بدون برنامه نمیتوان یک شهر و کشور موفق داشت. برای توضیح این موضوع، میتوان به مسابقات قایقرانی اشاره کرد؛ جایی که هماهنگی و تنظیم دقیق توسط یک نفر انجام میشود و هرگونه ناهماهنگی میتواند مسیر را تغییر دهد. چشمانداز نیز بهعنوان نقطه شروع این فرایند، مسیر و افق کار را مشخص میکند.
وی با اشاره به حرکت از مدیریت شخصی به سمت حکمرانی شهری براساس دانش مدیریت شهری میافزاید: در گذشته، رویکرد مدیریت شهری بیشتر بر اساس ساختارهای معین و کارسپاری به ذینفعان بوده؛ اما اکنون حرکت از مدیریت فردی به حکمرانی شهری ضروری است. این تغییر رویکرد به دلیل احساس تعلق نداشتن شهروندان به تصمیمهای اتخاذ شده، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. شورای شهر به عنوان متولی اصلی این امر باید حرکت به سمت حکمرانی شهری را فعال کند.
ضرورت غلبه تفکر راهبردی
عضو هیئت علمی گروه مدیریت اسلامی پژوهشکده مطالعات اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه مشارکت عمومی، شفافیت و عدالت از جنبههای کلیدی در برنامههای راهبردی هستند، ادامه میدهد: اما صرف انجام کارها کافی نیست؛ تفکر راهبردی باید در ذهنیت ما تغییر کند. این بدان معناست که هر فردی که قرار است در شهر مسئولیت قبول کند، باید به چشمانداز و برنامههای راهبردی شهر پاسخگو باشد و حرکتها نباید بر اساس سلیقه شخصی انجام شود.
افخمی با طرح چند پرسش تأکید میکند: پرسش این است که آیا چارچوبهای فکری و اندیشهای لازم برای تحقق این پارادایم وجود دارد؟ آیا معماران، شهرسازان، جامعهشناسان و دیگر متخصصان باید در این زمینه نقشآفرینی کنند؟ این نکات اساسی برای دستیابی به یک برنامه راهبردی مؤثر و پایدار هستند.
وی با بیان اینکه مشهد به عنوان یک شهر زیارتی با محوریت امام رضا(ع) باید به سهگانه زائر، مجاور و خادم توجه ویژهای داشته باشد، میگوید: برای موفقیت برنامههای راهبردی، ضروری است تمامی صداها شنیده شوند و هماهنگی لازم میان ذینفعان به وجود بیاید. در این راستا، وجود یک نهاد تنظیمگر برای هدایت خواستهها و مطالبات مختلف افراد ضروری است تا از اختلافات جلوگیری کرده و مسیر اصلی تحقق اهداف را هموار کند.
افق چشمانداز باید ۵ تا ۱۰ ساله باشد
عضو هیئت علمی گروه مدیریت اسلامی پژوهشکده مطالعات اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه میدهد: الزام به چشمانداز را وزارت کشور به عنوان تکلیف شورای شهر تعیین کرده؛ اما اشتباهی که داشته، افق ۲۰ ساله برای آن در نظر گرفته است در حالی که میتوان از افقهای کوتاهتری مانند ۵ یا ۱۰ ساله استفاده کرد. با توجه به تغییرات سریع اجتماعی و اقتصادی، چارچوب طراحی باید انعطافپذیر باشد تا امکان اصلاح و بازنگری در آن وجود داشته باشد.
افخمی با بیان اینکه مطالعه الگوهای موفق شهری در کشورهای مختلف و تجربیات داخلی میتواند به ما کمک کند، میافزاید: در حال حاضر شهرداری مشهد در تلاش است با ایجاد مشارکت عمومی بیشتر، برنامهریزیهای خود را در سه مرحله شامل مشارکت نخبگان علمی، تجارب بینالمللی و کارگروههای تخصصی در حوزههای مختلف مانند حمل و نقل و معماری تقویت کند. این رویکرد میتواند ضمن ایجاد مشارکت بیشتر در سطح شهر، زمینهساز توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی در مشهد باشد.
وی با اشاره به این مطلب که آسیبهای اجتماعی در حوزه زیارت و گردشگری، نیازمند مشارکت نخبگان و افرادی باتجربه در مدیریت شهری است، بیان میکند: این افراد میتوانند از مسئولان شهری تا کارشناسان و فعالان حوزههای مختلف باشند. همچنین شهروندان مشهد به عنوان زائر، مجاور و خادم باید در این فرایند مشارکت کنند؛ زیرا آستانهای مقدس در ارائه خدمات به زائران نقش مهمی دارند.
چشمانداز باید ضمن بلندپروازانهبودن، قابل تحقق باشد
عضو هیئت علمی گروه مدیریت اسلامی پژوهشکده مطالعات اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه مدل جدیدی که در حال طراحی است، بر اساس تعامل حداکثری میان این سه گروه شکل میگیرد، می گوید: چشمانداز این برنامه باید بلندپروازانه و در عین حال قابل تحقق باشد. برای موفقیت لازم است تمامی ذینفعان از جمله دولت، بخش خصوصی، مردم و سازمانهای مردمنهاد، درگیر شوند و همصدا برای تحقق اهداف تلاش کنند و سایر اضلاع حکمرانی نیز به کمک بیایند.
افخمی ادامه میدهد: شفافیت در حکمرانی شهری نیز از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا میتواند انحرافات را نمایان کند و به مطالبه عمومی یاری برساند. تدوین چشمانداز مشهد باید با توجه به اسناد بالادستی و الزامات جمهوری اسلامی صورت بگیرد و در عین حال باید به تعارضات موجود در برنامهها و سیاستها توجه شود. در نتیجه نخستین کار، مطالعه اسناد است. تلفیق این تصمیمها و ایجاد یک قاعده منسجم برای مدیریت شهری ضروری است تا بتوان به اهداف مورد نظر دست یافت. همچنین باید به جنبههای اجتماعی، معنوی و روحی فضاهای شهری توجه کنیم و این موارد را در طراحی و چیدمان محیط در نظر بگیریم. انتخاب رنگها و شیوه چیدمان میتواند احساس آرامش را در افراد ایجاد کند. این مبانی میتوانند راهگشا باشند و خط قرمزهای ما را مشخص کنند تا بتوانیم اولویتها را تعیین کنیم.
شهر با مشارکت همه درست ساخته میشود
وی با اشاره به نقش حیاتی رسانهها در تحقق خواستههای همه بخشهای شهر بیان میکند: مشارکت حداکثری از طریق رسانهها امکانپذیر است و متخصصان رسانه باید رسالت خود را در این زمینه ایفا کنند. اگر بخشهای مختلف فعال نشوند و مشارکت نکنند، بالاخره شهر ساخته میشود؛ اما این اتفاق به درستی نمیافتد.
عضو هیئت علمی گروه مدیریت اسلامی پژوهشکده مطالعات اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد میافزاید: در خلال تدوین چشمانداز، کارگروههای تخصصی ما باید نتایج کار خود را در رسانهها منتشر کنند و به نقد بگذارند تا بازخوردها دریافت و در صورت نیاز اصلاحات لازم انجام شود. ما در تلاش هستیم تا طراحی مطلوبی برای شهر داشته باشیم؛ اما هنوز با یک شهر راهبردی فاصله داریم و به تفکر راهبردی بیشتری نیازمندیم.