در جدیدترین برنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی از مدیریت مرمت آثار فرهنگی این آستان مقدس بهعنوان تخصصیترین مرکز مرمت در شرق کشور نام برده شد.
دویست و هفتاد و هشتمین برنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی، هفتم بهمن ۱۴۰۴ با عنوان «احیای میراث کهن» با حضور جمعی از مدیران و کارشناسان سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و علاقهمندان، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی این آستان مقدس برگزار شد.در این مراسم، از یک قرآن کامل متعلق به قرن هفتم هجری قمری که در مدیریت مرمت آثار فرهنگی این سازمان، تحت مرمت قرار گرفته و همچنین دو جلد نفیس که توسط استاد حسن احسن، کارشناس مستندنگاری و نمونهسازی این مدیریت ساخته شده، رونمایی شد.
وجود ۵۲۰ سند با محوریت صحافی و مرمت
سید علی طباطبایی، مدیر مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی در این مراسم با اشاره به اهمیت و فضیلتهای ماه شعبان، اظهار کرد: براساس اسناد مکتوب بهجا مانده در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، پیشینه فعالیت این مدیریت به دوره صفویه برمیگردد. درواقع، قسمت صحافی نیز از دوره صفویه در کنار کتابخانه حرم مطهر رضوی فعالیت میکرده است.وی گفت: ۵۲۰ سند مکتوب تاریخی مرتبط با حوزه مرمت در آرشیو اسناد آستان قدس رضوی وجود دارد که شامل ۲۰۰ سند دوره صفویه، ۱۲۰ سند دوره افشاریه و ۲۰۰ سند دوره قاجاریه میشود. این اسناد مرتبط با پرداخت دستمزد صحافان و هزینههای مربوط به ابزار و وسایل خریداری شده در قسمت صحافی کتابخانه است.طباطبایی ادامه داد: قدمت قدیمیترین سند مکتوب موجود در این آستان مقدس با محوریت قسمت صحافی کتابخانه به سال ۱۰۱۰ هجری قمری برمیگردد.وی با اشاره به چگونگی گسترش فعالیتها و بخشهای حوزه مرمت کتابخانه و تبدیل آن به یک مدیریت، تصریح کرد: اگرچه مرمت نسخههای خطی، محوریت اصلی فعالیت مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی است، اما در بخشهای مختلف آن آثار متنوعی از خزانه و موزه حرم مطهر رضوی نیز مرمت میشود.
فعالیت در بخشها و کارگاههای مختلف
علی نخعی، مسئول امور مرمت اشیای موزهای مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی نیز بیان کرد: حفاظت پیشگیرانه از آثار تاریخی موجود در مخازن، مستندسازی، فنشناسی، آسیبشناسی آثار تاریخی موجود، مدیریت پیشگیری، همکاری علمی و پژوهشی با مراجع علمی داخلی و بینالمللی و حفاظت و مرمت آثار، از جمله مهمترین وظایف این مدیریت به شمار میآید. وی با تأکید بر اینکه مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی، تخصصیترین مرکز مرمت در شرق کشور به شمار میآید، افزود: این مدیریت دارای بخشها و کارگاههای مختلفی همچون آزمایشگاه حفاظت و مرمت، بخش مستندنگاری و مستندسازی و کارگاههای مرمت آثار مکتوب و موزهای در قالب هفت کارگاه است. نخعی ادامه داد: این کارگاهها شامل مرمت سنگ، سفال و شیشه، نقاشی، فلز و مدال، چوب و عاج و استخوان، منسوجات و فرش، نسخ خطی، اسناد تاریخی و صحافی در ساختمان کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی است.
وی همچنین عنوان کرد: از جمله مراحل فرایند عملیات حفاظت و مرمت آثار میتوان به مستندنگاری، بررسیهای آزمایشگاهی، مطالعات فنشناسی و آسیبشناسی، طرح حفاظت و مرمت، تثبیت اولیه، پاکسازی و تمیزکاری، وصالی موقت، وصالی قطعات پس از جانمایی، تکمیل و پرکردن بخشهای کمبود، موزونسازی رنگی، تثبیت نهایی و تهیه گزارش و تحویل اثر اشاره کرد. این مقام مسئول ضمن تشریح فعالیتهای بخشهای مختلف مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی، خاطرنشان کرد: پایش محیطی موزهها و مخازن آثار به منظور حفاظت پیشگیرانه آثار، ازجمله مهمترین فعالیتهای آزمایشگاه این مدیریت است. هدف از انجام این فعالیتها، تعیین عوامل آسیبرسان در موزهها و مخازن و رفع آنهاست.
اهمیت هنر جلدسازی و صحافی سنتی در مرمت آثار فرهنگی
همچنین در این برنامه، استاد حسن احسن، کارشناس مستندنگاری و نمونهسازی مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی با محوریت معرفی هنرهای صحافی سنتی و جلدسازی و اهمیت آنها سخنرانی کرد.
این کارشناس پیشکسوت با اشاره به پیشینه صحافی سنتی گفت: به جمعآوری منظم اوراق، تهبندی، تهدوزی، میلچهبندی، دوخت و شیرازهبندی کتاب و قراردادن آن با کمک مواد، ابزار و فنون خاص و متنوع در پوششی سخت و محکم به نام «جلد»، صحافی سنتی گویند.
وی با تأکید بر اینکه صحافی، امکان استفاده بهتر و آسانتر مطالعه و حفظ اوراق را فراهم میکند، ادامه داد: در صنعت جلدسازی، صاحب این پیشه علاوه بر مسئولیت حفظ اوراق از گزند آفتهای زمانه و آسیبهای مختلف، تهیه جلدی شایسته محتویات کتاب را نیز بر عهده دارد.
استاد احسن با اشاره به اینکه کار نسخهنویسی با تمام ظرافتهایش با عمل جلدسازی و صحافی سنتی کامل میشود، بر اهمیت این دو هنر تأکید کرد.
این کارشناس برجسته در ادامه به معرفی ابزار و وسایل موردنیاز در حوزه جلدسازی همچون انواع چرم، روکشها، چسبها و... پرداخت و توضیحاتی نیز درباره نمونه برخی از انواع جلدها و تزئینات آنها اعم از جلدهای ضربی، سوخت، لاکی و معرق داد.
وی همچنین گفت: پیدایش و اوج و شکوفایی هنرهای کتابآرایی به دوره تیموری برمیگردد که سیر خود را در دوره صفویه حفظ کرده و بهتدریج رو به افول رفته است.
وی تصریح کرد: با ورود صنعت چاپ و گسترش آن، هنرهای صحافی سنتی و جلدسازی بهتدریج کاهشیافته تا جایی که امروزه در حال فراموشی است، اما مرمت آثار فرهنگی به دلیل وجود آثار تاریخی، همواره مورداستفاده قرار میگیرد.
استاد احسن درباره دو جلد نفیسی که توسط وی ساخته شده و از آنها در این مراسم رونمایی شد، نیز بیان کرد: این دو جلد شامل قسمت بیرونی و داخلی جلد میشود که قسمت بیرونی جلد به دلیل آسیبپذیربودن بهطور معمول بهصورت ضربی و سوخت و جلد قسمت داخلی نیز به دلیل آسیبپذیربودن و ظرافت آن، بهصورت نقشبری و معرق چرم کار شده است.
گفتنی است، در این مراسم کلیپی نیز با محوریت تاریخچه و معرفی مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی پخش شد.
خبرنگار: آرزو مستأجر حقیقی