مسجد گوهرشاد یکی از شاخصترین و ارزشمندترین بناهای تاریخی مذهبی ایران اسلامی، قرنهاست در جوار بارگاه منور حضرت رضا(ع)، بهعنوان نمادی از هنر، معماری و ایمان شیعی جایگاهی بیبدیل دارد. این مسجد که از شاهکارهای معماری دوره تیموری به شمار میرود، گنجینهای از هنرهای اصیل ایرانی اسلامی همچون کاشیکاری معرق، کتیبهنگاری و سنگتراشی فاخر است. از همین رو صیانت، نگهداری و مرمت اصولی این بنای ارزشمند، ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفظ هویت تاریخی و انتقال آن به نسلهای آینده محسوب میشود. در همین راستا، عملیات بازپیرایی، استحکامبخشی و مرمت لایه تزئینات سنگ و کاشی محراب ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد پس از پنج ماه فعالیت عمرانی به همت استادکاران سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی به پایان رسید.
ایوان مقصوره، قلب هنری مسجد گوهرشاد
در چارچوب برنامههای مستمر حفاظت از میراث تاریخی حرم مطهر رضوی، توجه ویژهای به ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد شده است؛ فضایی شاخص که هم از نظر معماری و هم از منظر معنوی، جایگاهی ممتاز در ساختار این مسجد تاریخی دارد. مسجد تاریخی گوهرشاد دارای چهار ایوان مرتفع است که بزرگترین و خاصترین آنها، ایوان مقصوره است که در ضلع جنوبی (قبله) صحن گوهرشاد قرار دارد. در این ایوان، محراب زیبایی قرار دارد که مزین به کاشیهای معرق و قاب و ازاره با سنگ مرمر سفید است. در ادامه برنامههای نگهداری و احیای میراث تاریخی معنوی حرم مطهر رضوی، ضمن مطالعات کارشناسی آسیبهایی از جمله جداشدگی کتیبه سنگی و کاشیها از بستر اصلی نمایان شد. در همین راستا، اقدامهای مرمتی توسط استادکاران و متخصصان سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی با هدف «استحکامبخشی و مرمت لایه تزئینات سنگ و کاشی محراب ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد» با نظارت عالیه کارگروه مرمت حرم مطهر رضوی آغاز شد. به همین منظور در ابتدای مرداد ماه ۱۴۰۴ برای دسترسی به تمامی بخشهای محراب و انجام تعمیرات، داربست به صورت کلی مستقر شد.
ریشهیابی آسیبها؛ از تغییرات سازهای تا نفوذ رطوبت
مطالعات فنی و بررسیهای میدانی انجام شده پیش از آغاز عملیات مرمت، نشان داد مجموعهای از عوامل تدریجی و بلندمدت زمینهساز بروز آسیبهای کنونی در تزئینات محراب ایوان مقصوره شده است. بررسیهای اولیه نشان داد تغییرات بلندمدت ساختار قدیمی ایوان مقصوره در طول زمان، شامل تغییر فرم، تغییر بستر، نفوذ رطوبت از محل نیمگنبد روی بام و تغییرات مرحلهای در بناهای مجاور منجر به بروز آسیبهای اخیر شده است. این آسیبها نظیر سست شدن لایه تزئینات کاشی؛ خروج قطعات سنگی از محور اصلی خود در قسمت ازاره، تغییر موقعیت گلدانها در تراز ازاره سنگی، ضعف بندهای اتصالی پوسته سنگ و در نهایت ضعف استقرار لایه تزئینی پوسته محراب را به دنبال داشت. یکی از یافتههای حائز اهمیت هنگام عملیات مرمت، فضای خالی پشت کاشیکاریهای محراب بود که مشخص شد قسمت عمدهای از پوسته تزئینات سنگ و کاشی تنها روی یک پوسته آجری اجرا شده است؛ امری که ضرورت انجام عملیات استحکامبخشی اتصال پوسته تزئینات را بیش از پیش نمایان میکرد. این عملیات از ابتدای مرداد ماه ۱۴۰۴ آغاز و در ابتدای بهمن ماه به اتمام رسید و در مجموع حدود ۴۰ مترمربع از فضای محراب را زیر پوشش قرار داد. تیم فنی متشکل از حدود ۱۲ نیروی متخصص استادکار کاشیکار و سنگکار، مسئولیت اجرای دقیق این مرمت را بر عهده داشتند.
عملیات سهگانه نجات
با توجه به حساسیت و اهمیت تزئینات محراب ایوان مقصوره، فرایند مرمت با رویکردی مرحلهمحور و مبتنی بر اصول علمی مرمت آثار تاریخی طراحی و اجرا شد. این فرایند در سه مرحله اصلی پیگیری شد که هر یک با هدف حفظ پایداری، اصالت و یکپارچگی تزئینات محراب انجام پذیرفت.
در مرحله نخست، استحکامبخشی ساختار لایه تزئینات محراب با هدف رفع مشکل فضاهای خالی و تثبیت پوسته تزئینی انجام شد. در این راستا، ابتدا ملاتهای فرسوده و ناپایدار جمعآوری و سپس سه تیغه آجری در سه محور اجرا شد. این تیغهها بهوسیله دستکهای اتصال چوبی از جنس ساج به پوسته تزئینی کاشیکاری متصل و تقویت شدند تا پایداری و ایستایی تزئینات کاشیکاری محراب بهطور مؤثری افزایش یابد. مرحله دوم به مرمت و موزونسازی تزئینات کاشی محراب اختصاص داشت. در این بخش، قطعات کاشی که دچار تبله و جداشدگی شده بودند، با تزریق موضعی ملات مناسب تقویت شدند. همچنین در بخشهایی که ریزش و فقدان کاشی معرق مشاهده میشد، عملیات ترمیم با استفاده از همان کاشیهای موجود انجام گرفت. لازم به ذکر است به منظور تعمیر و دسترسی به سنگهای محراب، کاشیهای حاشیهای برداشته و پس از انجام عملیات لازم، دوباره در جای خود نصب شدند. در مرحله سوم، استحکامبخشی و اصلاح موقعیت ازاره سنگی محراب با توجه به نظر متخصصان مرمت انجام پذیرفت. از آنجا که سنگهای مرمر پایین بدنه محراب دچار جداشدگی از بدنه شده بودند، اقدامهای متعددی در بخش سنگی صورت گرفت که شامل ساخت کسری قطعات سنگی آسیبدیده، اجرای بستر مناسب برای استقرار مجدد سنگهای جدا شده (شامل ایجاد شاسی فلزی، لایه ایزوله و انکراژ)، نصب مجدد قطعات سنگی آماده شده با استفاده از پینگذاری برای تقویت اتصال، اصلاح موقعیت ازاره سنگی که پیشتر دچار جابهجایی شده بود و در نهایت پاکسازی سطح سنگ از غبار، آلودگیها و رنگهای اضافه میشود.
حفظ اصالت، تضمین پایداری
این پروژه با رویکردی علمی و با هدف بازپیرایی، استحکامبخشی و مرمت لایه تزئینات سنگ و کاشی محراب ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد انجام گرفت و اکنون با تکمیل این عملیات، محراب تاریخی ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد، علاوه بر بازیابی زیبایی اصیل خود، از استحکام و پایداری لازم برای انتقال به نسلهای آینده نیز برخوردار شد.