معرفی «نوری المالکی» رییس ائتلاف «دولت قانون» بهعنوان نامزد نخستوزیری عراق از سوی ائتلاف اصلی شیعیان موسوم به «چارچوب هماهنگی» که اکثریت کرسیها را در دوره جدید پارلمان در اختیار دارد، آن هم پس از هفتهها گمانهزنی و رایزنیهای پشت پرده، محل بحث و نظر ناظران سیاسی و البته رسانهها است.
از نگاه تحلیلگران، این تصمیم سیاستهای داخلی و خارجی عراق را وارد مرحله جدیدی خواهد کرد. روزنامههای امروز در گزارش و تحلیلها و از زوایای مختلفی به این مساله پرداختهاند که مهمترین محورهای آن را در ادامه بررسی میکنیم:
برهمکنش نیروهای سیاسی عراق
بررسی برآیند مناسبات داخلی قدرت در عراق و رقابت و همکاری احزاب و جریانهای سیاسی برای انتخاب نخستوزیر محوری برجسته در روزنامههای امروز بود.
به گزارش «روزنامه سازندگی»، چارچوب هماهنگی که مجموعهای از احزاب و گروههای شیعه با سطوح مختلف نزدیک به جمهوری اسلامی ایران را در بر میگیرد با تکیه بر اکثریت پارلمانی خود این انتخاب را مبتنی بر «تجربه سیاسی و اجرایی» و «سابقه اداره کشور» توصیف کرده و آن را پاسخی به شرایط پیچیده کنونی عراق دانسته است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که پیشتر محمد السودانی نخست وزیر پیشبرد امور عراق از نامزدی برای دور جدید نخست وزیری کنارهگیری کرد و به طور رسمی حمایت خود را از نوری المالکی رئیس ائتلاف دولت قانون اعلام کرده بود.
به نوشته این روزنامه، کنارهگیری السودانی عملا مسیر را برای تمرکز قدرت درون چارچوب شیعی هموار و کفه ترازوی رقابت را به نفع مالکی سنگینتر کرد؛ چهرهای که با وجود کنارهگیری از قدرت در سال ۲۰۱۴ هرگز از صحنه سیاسی عراق خارج نشد و همواره به عنوان یکی از بازیگران کلیدی پشت پرده شناخته میشد.
روزنامه «اعتماد» هم در این ارتباط مینویسد: این نامزدی سومین دوره حضور نوریالمالکی در عرصه نخستوزیری عراق است؛ دوره پیشین او بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴، همزمان با پایان حضور نظامی آمریکا و یورش تروریستهای داعش، یکی از پرتنشترین دورههای تاریخ عراق بود. با این حال، ناظران در تحلیل پیامدهای این تصمیم دیدگاههای متفاوتی دارند. گروهی معتقدند بازگشت المالکی ممکن است عراق را با توجه به سوابق پیشین او وارد فاز جدیدی از بنبست سیاسی کند. در این میان، گروهی دیگر بر این باورند که رویکرد نخستوزیر اسبق تغییراتی را در دستور کار خود ایجاد کرده و لذا گزاره ورود عراق به بنبست سیاسی در دوران نخستوزیری او چندان محتمل نیست.
روزنامه «شرق» با اشاره به تاخیر و چالشهای موجود در روند انتخاب رئیسجمهوری به دلیل اختلافات سیاسی و رقابت میان جریانها، تعیین روز سه شنبه بهعنوان زمان برگزاری جلسه انتخاب رئیس جمهوری را گامی مهم در مسیر تکمیل ساختارهای قانونی و ثبات سیاسی عراق میداند.
این روزنامه در تحلیل کنارهگیری السودانی از رقابت مینویسد: اقدام السودانی از سوی برخی ناظران یک قمار حسابشده محسوب میشود. او نامزدی خود را کنار گذاشت و از نوری المالکی، نخستوزیر پیشین و همسو با ایران، حمایت کرد. اما به گفته سه منبع مطلع، او روی این حساب باز کرده که المالکی پس از نزدیک به ۲۰ سال حضور در رأس سیاست عراق، چنان سابقه منفیای دارد که نتواند دوباره قدرت را به دست گیرد. از نگاه منتقدان، المالکی چهرهای تفرقهبرانگیز تلقی میشود و روابط قدرتمندی با دولت ترامپ یا کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس ندارد. اگر المالکی شکست بخورد، به گفته این منابع، السودانی معتقد است نامزدی باید دوباره به او بازگردد. اما زمان محدود است؛ پارلمان عراق باید تا پایان ماه ژانویه رئیسجمهور را که مقامی عمدتا تشریفاتی است، انتخاب کند؛ فردی که سپس در مدت ۱۵ روز، ائتلاف شیعه دارای بیشترین کرسیها را مأمور معرفی نخستوزیر میکند.
پیامدهای احتمالی بازگشت مالکی در منطقه
پیامدهای منطقهای و بینالمللی انتخاب نخستوزیر عراق، موضوع کلانی است که روزنامههای امروز به تفصیل به آن میپردازند.
تشدید تهدیدات آمریکا علیه عراق
شرق در گزارشی با عتوان «قدمهای المالکی بر لبه تیغ» مینویسد: در آستانه شکلگیری دولت جدید عراق، واشنگتن با استفاده از اهرمهای مالی و سیاسی، فشار بیسابقهای را برای مقابله با آنچه «نفوذ ایران در بغداد» میداند، آغاز کرده است. تهدید به قطع دسترسی عراق به درآمدهای نفتی نگهداریشده در فدرالرزرو آمریکا، در کنار تمجید همزمان از همکاری بغداد در پرونده زندانیان داعش، تصویری از رویکرد دولت ترامپ ارائه میدهد؛ رویکردی که عراق را در موقعیتی حساس میان حفظ توازن داخلی، روابط با ایران و مطالبات آمریکا قرار داده و آینده معادلات سیاسی این کشور را با ابهام جدی مواجه کرده است. السودانی اما در سالهای اخیر با بهرهگیری از وضعیت جدید منطقه، بیسروصدا عراق را به آمریکا، متحدان ثروتمند عرب سنی در خلیج فارس و ترکیه نزدیکتر کرده است.
اعتماد در این خصوص تصریح میکند: نمیتوان از وضعیت منطقه، به ویژه تحولات اخیر سوریه به واسطه رویارویی دولت احمد الشرع با کردهای سوری، چشمپوشی کرد. به ادعای گروهی از کارشناسان، آمادهباش نیروهای حشدالشعبی در مرزها میتواند سناریوهای امنیتی جدید و چالشهای تازهای را در عراق رقم بزند. این در حالی است که همزمان، گمانهزنیهایی در سطح بینالمللی نیز در میان برخی رسانهها مبنی بر تشدید تهدیدات آمریکا علیه عراق در صورت حضور نیروهای مقاومت در کرسی قدرت وجود دارد. مسالهای که نشان میدهد تحولات داخلی عراق در تقابل با فشارهای خارجی، کماکان پیچیدگیهای ویژهای دارد و مسیر تشکیل دولت آینده نیازمند تعامل دقیق و حسابشده با همه طرفها خواهد بود.
«ابراهیم ندافزاده» تحلیلگر مسائل غرب آسیا هم در گفتوگو با اعتماد در این زمینه میگوید: پس از انتخابات، المالکی در یکی از اظهارات مهم خود و در جریان سفر به اربیل اعلام کرد که عراق در جنگ ایران و آمریکا بیطرف خواهد بود. او افزود که تمام گروههای شبهنظامی تصمیم گرفتهاند که سلاح سنگین خود را تحویل دهند؛ اظهاراتی که به عنوان یک پیام اطمینانبخش به طرف آمریکایی تحلیل و تفسیر میشود. این درحالی است که نوریالمالکی از یکسو نقش مهمی در تاسیس حشدالشعبی داشته و از سوی دیگر، به دلیل سابقه طولانی فعالیت مبارزاتی سیاسیاش از جمله در دوران زندگی در ایران و سوریه روابط نزدیکتری با گروههای مقاومت و همچنین جریانهای اپوزیسیون صدام، چه مسلح و چه سیاسی، داشته است. وی در دوران نخستوزیری موضعگیریهای تند و صریحی در قبال برخی مسائل داشته است از جمله درباره شورشهای اهل سنت، دخالت کشورهای عربی منطقه در امور عراق و همچنین حضور نیروهای آمریکایی در این کشور. همین سوابق باعث شده بود ذهنیتی شکل بگیرد مبنی بر اینکه در صورت بازگشت نوریالمالکی به قدرت، آن فضای پرتنش بار دیگر احیا خواهد شد.
ضربه سنگین به ترامپ از بغداد؟
برخی روزنامهها انتخاب المالکی را به مثابه «شکست» آمریکا تلقی میکنند.
روزنامه «خراسان» در گزارش خود با عنوان «ضربه سنگین به ترامپ از بغداد» آورده است: آمریکا در آستانه شکستی بزرگ و تاریخی در عراق قرار دارد. شیعیان پس از تهدیدات آمریکا وارد سیاست تقابل و دفاع موجودیتی از خود شدهاند که میتواند باعث محدود شدن قدرت مانور واشنگتن در یکی از بزرگترین کشورهای نفتی جهان شده و شیرینی موفقیت نسبی در ونزوئلا را به کام کاخ سفید تلخ کند. اگر المالکی در نهایت بتواند با عبور از رای پارلمان قدرت را در دست بگیرد، این یک شکست بزرگ برای ترامپ در سطح شکستی است که او با شهردار شدن «زهران ممدانی» شیعه در نیویورک خورد. پیش از این نیز خبرهایی که از درون چارچوب هماهنگی به بیرون راه یافته بود، حکایت از اجماع بر مالکی داشت، اما آنچه مانع از نهایی شدن این گزینه میشد، نگرانی از مخاطرات موجود و لزوم هماهنگی با قدرتهای خارجی موثر در عراق بود.
در ادامه میخوانیم: هرچند دشمنان منطقهای و بینالمللی عراق مانند همین کشورهای عربی، ترکیه، رژیم صهیونیستی و حتی آمریکایی که با این کشور قرارداد امنیتی و نظامی دارد، چشم دیدن المالکی را ندارند ولی او به تجربه نشان داده که میتواند فارغ از این فشارها و مشکلات کارهای بزرگی کند.
روزنامه «جوان» هم معرفی المالکی را «بازگشت چهره ضد امریکایی به نخستوزیری عراق» خوانده و مینویسد: این سیاستمدار کهنهکار شیعه که سابقه طولانی در اتخاذ مواضع ضدآمریکایی، نزدیک به ایران و نیز پشت سر گذاشتن چالشهای متعدد را در کارنامه خود دارد، در صورت تکیه بر کرسی نخستوزیری کشورش با طیفی از مسائل روبهرو خواهد بود که قدرت گرفتن داعش در سوریه و تسری آن به عراق یکی از این موارد است و به منزله سنگ محکی خواهد بود که نشان میدهد سیاستهای کنونی مالکی تا چه اندازه با دوران قبلی نخستوزیری وی شباهت دارد.
این روزنامه میافزاید: دولت بعدی احتمالاً با فشارهای فزاینده ایالات متحده و ایران، به ویژه در مورد آینده حشدالشعبی، روبهرو خواهد شد. واشنگتن عراق را برای خلع سلاح حشدالشعبی تحت فشار قرار داده است، پیشنهادی که با توجه به نفوذ سیاسی و مخالفت احتمالی تهران، پیشنهادی دشوار است.
عراق و ناگزیری از موازنه میان ایران و آمریکا
در این میان، برخی روزنامهها با اشاره به دگرگونیهای داخلی عراق و تحولات منطقه، تغییرات ناگزیر در سیاست خارجی عراق به سمت ایجاد موازنه میان ایران و آمریکا را پیشبینی میکنند.
«اردشیر پشنگ» در «دنیای اقتصاد» مینویسد: روند دولتها در عراق از سال ۲۰۰۵ به این سو، یعنی طی ۲۱ سال گذشته از مرحله تلاش برای تثبیت عبور کرده و در حال حاضر دولت مرکزی عراق در مرحله خودیابی یا بازیگری بیشتر در سطح منطقه است. اگر زمانی دولت مرکزی به دنبال بقا یا تثبیت بود، الان به دنبال افزایش نقش منطقهای خود در خاورمیانه است و دولتمردان عراقی هم در همین چارچوب گام برمیدارند. اگر یک زمانی به جهتگیریهای واشنگتن و تهران خیلی وابسته بودند، امروز این وابستگی کاهش یافته و میزان استقلال عملشان بالا رفته است. ضمن اینکه اگر نوری مالکی را در سال ۲۰۲۶ نخستوزیر عراق تصور کنیم، با مالکی سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ تفاوتهایی دارد، زیرا هم شرایط داخل عراق و هم شرایط منطقه تغییر زیادی کرده و سیاستمداران عراقی وزن بیشتری برای خود قائل هستند. از این رو کسب رضایت واشنگتن یا تهران اولویت چندانی برای نخستوزیران مختلف عراق ندارد. با این حال به نظر میرسد نوری مالکی به عنوان یکی از کارکشتهترین سیاستمداران سه دهه اخیر عراق در مسیری گام برخواهد داشت که هم تعارض کمتری با ایران داشته باشد و هم با آمریکا. ولی در عین حال ما شاهد استقلال رای و استقلال حرکت بیشتر دولت عراق خواهیم بود و این دولت همانطور که در سالهای اخیر خود را عمدتا با کشورهای عربی هماهنگ کرده است، در این دوره هم همین مسیر را طی خواهد کرد. لذا تعارضی که بین تهران و واشنگتن بود و تاثیر زیادی بر نخستوزیران مختلف در عراق داشت، در دوره آتی سطح پایینتری خواهد داشت.
در ادامه میخوانیم: در عین حال آمریکا نیز با دیدگاهی واقعبینانهتر به عراق نگاه میکند. طی چند ماه گذشته قبل از انتخابات، خط قرمز آمریکا برای عراق این بود که اعضای حشدالشعبی یا نزدیکان آنها هیچ پست وزارتی نگیرند. در مرحله بعد این خواسته تعدیل و تصریح شد که اعضای حشدالشعبی پستهای حساس امنیتی مانند پست وزارت کشور و وزارت دفاع را برعهده نگیرند. بنابراین به نظر میرسد یک نوع توافق نسبی بین بغداد و واشنگتن صورت گرفته که براساس آن هم نخستوزیر جدید عراق و هم هیات حاکمه شیعیان تلاش دارند که در دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ تنش غیرضروری ایجاد نکنند.