به گزارش ایرنا، مازندران در تولید دستکم سیزده محصول کشاورزی از جمله برنج، مرکبات، کیوی و گل و گیاه زینتی در رتبه نخست یا دوم کشور قرار دارد و بهعنوان قطب کشاورزی ایران شناخته میشود. بنابراین مدیریت منابع آب در این استان، به معنای حفاظت از امنیت غذایی کشور است.
طبق آمار بارش های پاییزی در این خطه از شمال نسبت به سال گذشته افزون بر ۵۰ درصد کاهش داشت که این شرایط زمینه ای برای گسترش خشکسالی در مازندران محسوب می شود. اما توجه به موقع و عملکرد خوب مدیران جهاد کشاورزی در اجرای بهسازی و مدیریت آب بندان ها سبب شد تا فرصت بارندگی های فصل زمستان به نسبت استفاده بهتری شود.
پاییز سال گذشته بارش های خوب و سیلابی برای مازندران به ارمغان داشت تا جایی که در سراسر استان در غرب، مرکز و شرق مازندران شاهد جاری شدن سیلاب های سنگین بودیم و حتی این سیلاب ها خسارت های به همراه داشت.
بارش های پاییزی سال گذشته سبب شد بسیاری از تالاب ها، و آب خوان های کوچک و بزرگ مازندران آب گیری خوبی داشته باشند که این امر نه تنها برای کشاورزان و طبیعت این استان مفید بود بلکه زمینه ای برای فرود بسیاری از پرندگان مهاجر که به دنبال زیست گاه مناسبی بودند فراهم شد.
چتر کم بارشی که از اواخر بهار سال جاری در گستره مازندران سایه افکند انتظارها به بارش های پاییزی دوخته شد تا جبران این کم بارشی انجام شود اما داده های آماری هواشناسی مازندران بر خست بارش پاییزی در این خطه از شمال حکایت دارد.
گسترش خشکسالی در مازندران دیگر به منطقه خاصی تعلق ندارد بلکه عفریت خشکسالی جنگل، مرتع، رودخانه ها، آب بندانها، دشت و کوه های مازندران را زیر چتر نفوذ خود قرار داد.
مشکلات آب، کمبود و یا بی آبی ناشی از تغییر اقلیم در استان های شمالی به خصوص مازندران بسیار جدی است، موضوعی که کارشناسان معتقدند اگر آب بندان ها به درستی مرمت و بهسازی شوند، این منابع آبی سبب افزایش طول دوره فعالیت کشاورزی در شمال می شود.
مشاهدات عینی خبرنگار ایرنا نشان می دهد که دبی آب رودخانه های استان در دی ماه به دلیل بارندگی ها افزایش قابل توجهی پیدا کرده است، وضعیتی که سبب شد تا این آب ها وارد آب بندان های شود و امید کشاورزان به کشت بهاره دوچندان شود.
رویکرد استفاده بهینه از منابع آب و احیای آببندانهای استان مازندران به عنوان مهمترین راهکارهای مدیریت بحران آب سبب شد تا جهاد کشاورزی با همکاری شرکت آب منطقه ای نسبت به لایروبی و بهسازی آب بندان ها اقدام عملی داشته باشند.
کارشناسان معتقدند؛ احیای آببندانها، راهکاری مؤثر و کمهزینه برای مقابله با بحران آب است؛ زیرا ضمن احیای زیستبومهای محلی، باعث افزایش راندمان مصرف آب و پایداری منابع طبیعی نیز خواهد شد.
بر اساس آمار حدود ۸۹۰ قطعه آببندان در مازندران با ظرفیت ذخیره مجموع ۴۰۵ میلیون متر مکعب، نقش مستقیم و اساسی برای تأمین آب کشاورزی نزدیک به ۳۵ هزار هکتار از کشتزارهای استان دارند.
از آنجایی که استفاده از باران بهنگام در کشاورزی مازندران کاهش چشم گیری یافته است، باید از بارندگی غیر فصول زراعی به درستی استفاده کرد، آب بندانها زهآب اراضی بالادست را جمع آوری و به عنوان یک پایانه زهکشی عمل میکند و در فصل پرباران زه آب اراضی بالادست در آب بندانها ذخیره سازی میشود.
نکته بسیار مهم در اجرای عملیات لایروبی و آبگیری به موقع از بارندگی های پاییزی و مدیریت آب آببندان ها در مازندران از آن جهت مورد تاکید همه کارشناسان و حتی شالیکاران است که به ازای هر هکتار آب بندان تا پنج هکتار از اراضی شالیکاری مشروب می شود.
آب بندانها از مخازن مهم ذخیره آبهای سطحی در استانهای شمالی کشور، سازههای بومی کاملاً سازگار با ساختار اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی منطقه است که در مجاورت محل مصرف واقع هستند.
نقش کلیدی آب بندان ها در تأمین آب کشاورزی شرق مازندران
با توجه به این که شرق مازندران همواره با کم بارشی بیشتری مواجه است، آب بندانها نقش کلیدی در تأمین آب کشاورزی و توسعه پایدار این منطقه دارند. موضوعی که به گفته مدیر جهاد کشاورزی شهرستان بهشهر با عملیات لایروبی و بهسازی آب بندان ها، ظرفیت ذخیره آب افزایش مییابد تا کشاورزان شهرستان با اطمینان خاطر بیشتری به استقبال فصل کشت بهاره بروند؛ اقدامی که هم به پایداری منابع آبی کمک میکند و هم پشتوانهای برای امنیت غذایی منطقه به شمار میآید.
سمیه حسنی گفت: شهرستان بهشهر دارای ۲۷ قطعه آب بندان به مساحت تقریبی یکهزارو ۴۵۰ هکتار و با ظرفیت ۴۳ میلیون مترمکعب است. آب بندان ها به عنوان مخازن کوچک تنظیم و ذخیره سازی آب نقش مهمی در جبران کمبود آب بخشی از اراضی کشاورزی دارند.
وی توضیح داد: آب بندان های این منطقه در ارتقاء تاب آوری و سازگاری کشاورزان با تغییرات محیطی و کم آبی، بااهمیت هستند. این سازه های بومی علاوه بر تأمین آب مصرفی، نقش مهمی در تغذیه آب زیرزمینی و جلوگیری از افت تراز سطح آب زیرزمینی ایفا می کنند، لذا حفظ و نگهداری و بازسازی آن ها بسیار مهم است.
حسنی با تاکید بر حفظ منابع آبی بیان کرد: در سال جاری در سه روستای کلاک، حسین آباد و شهیدآباد عملیات مرمت و بهسازی آب بندان ها اجرایی شد. با اقدامات به موقع و احیاء، لایروبی و بهسازی آب بندان ها می توان در مواقع کمبود منابع آبی با ذخیره آب های فصلی بخصوص در فصول پرباران، در کشت و زراعت محصول استراتژیک برنج، پرورش ماهی، گردشگری کشاورزی و اکوتوریسم، ایجاد محیط زیست مناسب برای پرندگان مهاجر و کنترل سیلاب گام های موثری برداشت.
کشاورزی، متهم بزرگ مصرف آب نیست؛ باید واقعیت را سنجید
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به نگاه نادرست نسبت به کشاورزی بهعنوان مصرفکننده اصلی منابع آبی کشور گفت: در محاسبات رسمی، بخش کشاورزی به اشتباه متهم اصلی مصرف ۹۰ درصدی آب معرفی میشود؛ در حالیکه بخش قابل توجهی از این آب در شاخصهای بهرهوری و ایجاد ارزش افزوده لحاظ نمیشود. ما هنوز بخش ناشناختهی تلفات و عوامل غیرقابل کنترل را در مدلهای مدیریتی نمیبینیم، بنابراین باید واقعیت مصرف را با ابزار سنجش دقیق مشخص کنیم.
اسداله تیمورییانسری تاکید کرد که سنجش حجمی آب، یک ابزار حیاتی برای تصمیمسازی در مدیریت بحران آب است و افزود: تا زمانی که میزان واقعی آب تحویلی به هر بهرهبردار مشخص نشود، نمیتوانیم درباره اصلاح الگوی کشت یا بهرهوری آب تصمیم علمی بگیریم. بسیاری از منابع مانند چاههای بهرهبرداری در استان هنوز فاقد شناسنامه رسمی و نظام سنجش هستند.
ضرورت شفافسازی شبکههای آبیاری و تحویل واقعی آب به بهرهبردار
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به وضعیت شبکههای آبیاری استان گفت: در حال حاضر حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد شبکههای آبیاری ما تکمیل شدهاند، و بین شبکههای پایه یک و ۲ با کانالهای فرعی سه و چهار در بسیاری مناطق ارتباط مؤثر وجود ندارد. این ناهماهنگی باعث عدم تعادل در توزیع آب میشود، بهویژه در زمانی که بهرهبردار به صورت شفاف نمیداند چه میزان آب در اختیار دارد.
وی افزود: اگر تحویل حجمی به بهرهبردار عملیاتی شود، تکلیف میزان مصرف و بازدهی هر مزرعه مشخص خواهد بود و دیگر شاهد برداشت غیرمنظم یا مصارف نامشخص از منابع زیرسطحی نخواهیم بود.
تیمورییانسری گفت که یکی از موانع مهم، هزینههای بالای تجهیز سنجههای اندازهگیری آب و مقاومت فرهنگی در میان برخی بهرهبرداران است.
او تصریح کرد: در برخی مناطق، بهرهبرداران تمایلی به استفاده از ابزارهای سنجش ندارند. ما باید گفتمانسازی و کار فرهنگی را جدی بگیریم، تشکلهای کشاورزی را فعال کنیم تا این موضوع از مطالبه دولت به خواستهی خود کشاورزان تبدیل شود.
تیمورییانسری از توافق و همکاری مشترک با معاون وزیر و استاندار مازندران خبر داد و گفت: قرار است با حمایت وزارت جهاد کشاورزی و استانداری، پروژهای پایلوت برای سنجش واقعی مصرف آب، تعمیر و بهسازی زیرساختهای آبی و احداث شبکههای فرعی استان اجرا شود. هدف این است که دادههای دقیق مصرف، ما را به سمت تصمیمات علمی در الگوی کشت و بهرهوری آب هدایت کند.
این مسوول جهاد کشاورزی مازندران اظهار کرد: مازندران آماده اجرای پایلوت ملی است و میتواند با همکاری متخصصان، الگویی برای کشاورزی منطقهای و کنترلشده ارائه دهد.
۲۸۱ هکتار از آببندانهای مازندران مرمت و بهسازی شده است
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی مازندران از اجرای دهها پروژه بزرگ زیربنایی در حوزه آب و خاک خبر داد که نقشی تعیینکننده در افزایش بهرهوری، مدیریت منابع آبی و توسعه پایدار بخش کشاورزی استان خواهد داشت.
علیرضا علیزاده گفت: در راستای مدیریت هوشمند آب و افزایش راندمان آبیاری، ۵۹۳ هکتار سامانه نوین آبیاری در سطح استان اجرا شده که این امر منجر به صرفهجویی چشمگیر در مصرف آب و افزایش کمی و کیفی محصولات شده است.
وی افزود: احداث و بهسازی ۹.۲ کیلومتر کانالهای آبیاری عمومی و همچنین ۲۷ کیلومتر شبکههای فرعی آبیاری و زهکشی، نقش بسزایی در توزیع عادلانه و کاهش هدررفت آب در مزارع استان ایفا خواهد کرد.
علیزاده در خصوص پروژههای بزرگ مقیاس نیز خاطرنشان کرد: طرح جامع زیرساخت روستای شورکا در شهرستان جویبار، از جمله پروژههای شاخص است که شامل احداث ایستگاه پمپاژ، سیستم بازچرخانی آب، تجهیز و نوسازی ۸۵ هکتار از اراضی و همچنین احداث آببندانی به مساحت ۲۵ هکتار است. این طرح جامع، الگویی برای مدیریت یکپارچه منابع آب و خاک در سطح استان محسوب میشود.
وی تاکید کرد: برای حفظ و افزایش ذخایر استراتژیک آب، ۲۸۱ هکتار از آببندانهای استان مرمت و بهسازی شده است. همچنین ۵ رشته قنات احیا و لایروبی شده تا منابع آبی پایدار در اختیار کشاورزان قرار گیرد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی مازندران به پروژههای مکانیزاسیون و تجهیز اراضی نیز اشاره کرد و افزود: تجهیز و نوسازی ۱۰۰ هکتار از اراضی شالیزاری و انجام زهکشی روی ۵۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی، زمینه را برای استفاده از ماشینآلات مدرن و افزایش بهرهوری فراهم کرده است.
وی گفت: بهسازی ۷ کیلومتر از جادههای بین مزارع نیز علاوه بر تسهیل در امر تردد کشاورزان، در کاهش هزینههای تولید و رسیدن به موقع محصولات به بازار موثر خواهد بود.
علیزاده با اشاره به مطالعات پایهای خاطرنشان کرد: مطالعه بر روی یکهزارو ۳۰۰ هکتار از خاکهای کشاورزی استان انجام شده که این مطالعات، راهنمای علمی برای کشاورزی دقیق و توصیههای بهینه کودی خواهد بود و از فرسایش و تخریب این سرمایه ملی جلوگیری میکند.
وی خاطر نشان کرد: اجرای این حجم از پروژههای زیرساختی در حوزه آب و خاک، نشان از عزم جدی سازمان جهاد کشاورزی مازندران برای نوسازی بخش کشاورزی، عبور از روشهای سنتی، مدیریت خردمندانه منابع آبی و افزایش تولید پایدار دارد. این اقدامات نمادی از خدمترسانی و برنامهریزی برای تحقق امنیت غذایی و توسعه اقتصادی استان است.
مازندران حدود ۱۲۰ رودخانه اصلی و فرعی به طول هفت هزار کیلومتر دارد که دستکم ۲۰ رودخانه از این تعداد رودخانههای بزرگ و اصلی هستند و در این بین نیز رودخانههای تلار، تجن، بابلرود، چشمهکیله، سردآبررود، چالوس، نکارود و هراز مهمترین رودخانههای این استان محسوب میشوند.
آب به عنوان مهم ترین نیاز کشاورزی مازندران محسوب می شود، اما به با وجود اهمیت کشاورزی این استان در تامین امنیت غذایی کشور، اکنون فقط حدود ۱۱ درصد آب سطحی استان ذخیره می شود.
مازندران دارای ۴۶۰ هزار هکتار زمین زراعی و باغی است و سالانه بیش از هفت میلیون تن انواع محصولات کشاورزی تولید می کند (حدود یک میلیون تن برنج سفید، ۲میلیون و ۵۰۰ هزار تن مرکبات، ۱۸۰ هزار تن گوشت سفید، ۸۵ هزار تن انواع آبزیان، ۹۰ درصد کیوی، کشور، انواع گل و گیاه، گندم، علوفه و، کلزا) که ۱۰ درصد ارزش افزوده محصولات کشاورزی کشور را شامل می شود نقش ملی در امنیت غذایی دارد.