به گزارش ایرنازندگی، صدای زمزمه قرآن از گوشهای از مسجد بلند است، چراغها نور را روی کاشیها میتابانند و نوجوانان در سکوت قرآن میخوانند و با خودشان خلوت کردهاند. نوجوانانی که با کیف مدرسه و گوشیهای هوشمند آمده بودند، حالا روی فرشها نشستهاند، قرآن دستشان است و نگاهشان به آسمان است؛ نگاههایی که هم کنجکاوی روزمره و هم شوق معنوی را با هم دارد. اینجا اعتکاف ۱۴۰۴ است؛ جایی که نسل زد، متهم به فاصله گرفتن از سنتها و غرق شدن در دنیای دیجیتال، با انتخاب خود، مسیر سه روزهای به سوی خلوت و اتصال با خدا و جامعه را آغاز کرده است.
آمار حضور نوجوانان؛ حقیقتی شگفتانگیز
قائممقام ستاد اعتکاف کشور در همان روز اول اعتکاف ۱۴۰۴ گفت: «سال گذشته یکمیلیون و ۲۵۰هزار نفر در اعتکاف شرکت کردند که پیشبینیمان این است که امسال این رقم به یک میلیون و ۵۰۰هزار نفر برسد. البته برای مشخص شدن آمار نهایی باید تا پایان مراسم منتظر ماند.»
بهگفته حجتالاسلام محمدباقر تکیهای، سال گذشته تعداد مساجد شرکتکننده حدود ۹۷۰۰باب بود که امسال حدود ۳۰درصد افزایش داشته است؛ «هم تعداد مساجد و هم تعداد شرکتکنندگان و در نتیجه ابعاد اعتکاف امسال ۳۰درصد بیشتر از سال قبل است.»
او تأکید میکند: «نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که اعتکاف نتیجه تلاش یک شبکه مردمی است. مانند مراسم محرم که مردمی است و نمیتوان ابعاد آن را مشخص کرد. کسی نمیتواند بگوید که در یک شهر چند هیئت و چند مجلس عزاداری وجود دارد و چند نفر در آن شرکت میکنند. به همین نسبت نمیتوان به دقت مشخص کرد که چند نفر در اعتکاف امسال شرکت کردهاند. اغلب مساجد تلاش میکنند همه معتکفان را بپذیرند و به همین دلیل تعداد شرکتکنندگان بیشتر از آنچه ثبت نام شده است، میشود. در برخی شهرستانها و مناطق روستایی هم اساسا ثبتنام انجام نمیشود و اهالی به روال هر سال برای اعتکاف به مسجد میروند. این تعداد هم در آمارها ثبت نمیشود.»
حجتالاسلام محمد قمی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی و عضو ستاد ملی اعتکاف، نیز سال گذشته با انتشار آمارهایی از استقبال مردم مؤمن ایران اسلامی از آئین معنوی اعتکاف؛ رشد چشمگیر حضور نوجوانان در اعتکاف را شورانگیز وصف کرد. او اعلام کرد که بیش از ۷۰ درصد معتکفین سال ۱۴۰۳ را نوجوانان و جوانان تشکیل دادهاند که این به معنای حضور نزدیک به دو برابری نوجوانان و جوانان در قیاس با سال پیش از آن است.
امسال این حضور چشمگیرتر خود را نشان داد؛ بخش گستردهای از جمعیت اعتکاف را کسانی تشکیل میدهند که در آستانه جوانی هستند و بیش از نیمی از آنها دانشآموزند؛ نسلی که خود با پاهایش وارد مسجد شده و انتخابی فعالانه برای حضور در این تجربه معنوی داشته است. در تهران نیز نزدیک به ۵۰ درصد مساجد میزبان برنامههای اعتکاف نوجوانان هستند؛ یعنی تقریباً نیمی از مساجد پایتخت بهطور ویژه برای حضور نسل جوان تجهیز و برنامهریزی شدهاند، با مربیان آموزشدیده و فعالیتهایی اختصاصی برای دختران و پسران نوجوان؛ یا در مثالی دیگر، در خراسان جنوبی نزدیک به ۲ هزار و ۹۱ نفر ثبتنام کردهاند که حدود ۷۱ درصد از آنها دانشآموزند. این آمار نشان میدهد که نوجوانان، هر سال با انگیزه و شور بیشتر، مسیر سهروزه اعتکاف را انتخاب میکنند و حضورشان به تجربهای ماندگار برای خود و جامعه تبدیل میشود.
نسل زد و خلوت سه روزه؛ روایت نوجوانان از اعتکاف
در ادامه این گزارش، میخواهیم پای حرفهای نوجوانانی بنشینیم که امسال برای سه روز، زندگی روزمره و دنیای دیجیتال را کنار گذاشتهاند و به یکی از عمیقترین و سنتیترین مناسک عبادی پناه آوردهاند. اعتکاف برای این نسل، بیش از یک آیین مذهبی صرف است؛ یک کنش معکوس فرهنگی که دعوتی است به سکوت، تأمل و بازگشت به خود. سه روز انقطاع از جهان بیرون، دوری از گوشیهای هوشمند، زمزمه قرآن، و دفترچههایی که پر از یادداشتها و تجربههای درونی نوجوانان است.
در مسجد امام صادق(ع) میدان فلسطین، ساعت نزدیک نیمهشب است. چراغهای کمنور و صف نوجوانانی که آرام از کنار هم رد میشوند تا وضو بگیرند، فضایی ساخته که بیشتر شبیه مکثی در زمان است. اینجا «قطع شدن» معنا پیدا میکند؛ قطع از هیاهوی بیرون، از نوتیفیکیشنها، از مسابقه همیشگی دیدهشدن. اعتکاف برای این نسل، نه فرار از زندگی، که توقفی آگاهانه وسط شتاب زندگی است.
در شبستان مسجد، حوالی سحر، صداها آرامتر میشود. بعضیها پتو را دور خودشان پیچیدهاند، بعضی سرشان روی قرآن خم شده و بعضی فقط به سقف خیرهاند. علی، ۱۴ ساله، دانشآموز پایه نهم، میگوید:«سحرهای اعتکاف یه حال عجیبی داره. نه مثل خونهست، نه مثل اردو. خوابآلودی، ولی دلت نمیخواد بخوابی. یه جوری انگار با خودت روبهرو میشی. من اولین بار بود اینقدر به چیزایی که تو دلم نگه داشته بودم فکر میکردم.»
برای بعضیها، اعتکاف فقط خلوت فردی نیست؛ تجربهای است از باهمبودنِ متفاوت. در مسجد شهدای اتوبان محلاتی تهران، حلقه کوچکی از نوجوانان بعد از نماز عصر نشستهاند و آرام حرف میزنند. فاطمه، ۱۶ ساله، میگوید:«اینجا دوست پیدا میکنی، ولی نه از اون مدل رفاقتهای بیرون. کسی نمیپرسه ماشین بابات چیه یا اینستات چند فالووره. بیشتر درباره ترسهامون حرف میزنیم، درباره آینده. این خیلی فرق داره.»
زهرا، ۱۶ ساله، دانشآموز پایه یازدهم گوشهای از شبستان نشسته و میگوید: «اوایل فکر میکردم سه روز بدون گوشی غیرممکن است. حتی موقع ثبتنام استرس داشتم. گوشی همراهم بود، اما از همون شب اول تصمیم گرفتم کمتر سراغش برم. کمکم دیدم ساعتها میگذره و اصلاً یادم نمیاد گوشی کجاست. یه حس سبکی اومد سراغم؛ انگار یه صدایی که همیشه توی سرم بود، آروم شد. تازه فهمیدم چقدر شلوغ بودم… نه بیرون، توی خودم.»
در مسجد جامع شهرری نیز محمدحسین ۱۵ ساله کنار دوستانش نشسته است. میخندد و آرام میگوید:«اینجا اومدن شبیه اینه که آدم دکمه pause رو بزنه. ما بیرون همیشه داریم مقایسه میکنیم؛ قیافه، نمره، لایک. اینجا اما کسی کاری به کسی نداره. حس میکنم خدا فقط منو میبینه، بدون فیلتر، بدون قضاوت.»
برخی روایتها حتی از شک شروع میشود. نرگس، ۱۵ ساله، اعتراف میکند که با تردید آمده است:
«راستش فکر میکردم حوصلهم سر میره. سه روز نشستن تو مسجد؟ ولی حالا حس میکنم دلم نمیخواد این روزا تموم شه. انگار اینجا زمان یه جور دیگه میگذره. نه تند، نه کند؛ قابل تحمل.»
اعتکاف، برای این نسل، تمرین صبر است. تمرین کنار آمدن با سکوت، با خود، با دیگران. امیرحسین، ۱۷ ساله، میگوید:«اینجا یاد گرفتم لازم نیست همیشه سرگرم باشی. میشه فقط باشی. بدون موزیک، بدون اسکرولکردن. اولش سخته، ولی بعدش میفهمی چقدر از خودت عقب افتاده بودی.»
در میان این روایتها، یک نقطه مشترک دیده میشود: انتخاب. هیچکس مجبورشان نکرده است. آنها خودشان آمدهاند؛ نسلی که برخلاف کلیشهها، هنوز دنبال معناست، اما به زبان خودش. اعتکاف برایشان نه بازگشت به گذشته، که مکثی آگاهانه در اکنون است.
اعتکاف برای این نوجوانان، تجربهای جمعی اما عمیقاً شخصی است. سکوتهای طولانی بین نمازها، زمزمههای شبانه قرآن، اشکهایی که بیسر و صدا روی گونهها میلغزد؛ همه چیز در تضاد کامل با تصویر کلیشهای از نسل زد است. نسلی که متهم به سطحیبودن است، اینجا عمیق مکث میکند؛ نسلی که غرق در دیجیتال دانسته میشود، داوطلبانه «دیجیتالزدایی» را انتخاب کرده است.
در مسجد حضرت ولیعصر(عج) تهرانپارس، فاطمه ۱۷ ساله، از شب دوم اعتکاف اینطور میگوید:«اولش فقط کنجکاو بودم. دوستام میاومدن، منم گفتم امتحان کنم. ولی شب دوم، وقتی دعا میخوندیم و چراغها خاموش بود، یه لحظه حس کردم واقعاً تنها نیستم. انگار بعد از مدتها یکی داشت حرفهامو میشنید. شاید اعتکاف همینه؛ اینکه بفهمی هنوز راه ارتباط بازه.»
این روایتها نشان میدهد اعتکاف برای نوجوانان امروز، بازگشت نوستالژیک به گذشته نیست؛ بازتعریف یک سنت است. کنشی معکوس در جهانی که مدام «وصل بودن» را تحمیل میکند. سه روز انقطاع، برای نسلی که همیشه آنلاین بوده، به فرصتی برای وصلشدن عمیقتر تبدیل شده است؛ وصل به خود، به خدا و به جمعی که شبیه اوست.
اعتکاف ۱۴۰۴، فقط پر شدن مساجد نیست؛ پر شدن یک خلأ است. خلأ معنا، سکوت و مکث. و شاید همین انتخاب آگاهانه است که این حضور نوجوانانه را به یکی از معنادارترین نشانههای اجتماعی سالهای اخیر تبدیل میکند.