جوان آنلاین: کشاورزی خوزستان، بهعنوان یکی از پایههای امنیت غذایی کشور، سالهاست زیر فشار همزمان خشکسالی، ناپایداری سیاستهای آبی، فرسودگی زیرساختها و نوسانات بازار، گیر افتاده است. استانی که بهخاطر اقلیم گرم و دسترسی به منابع آب سطحی، قدرت و ظرفیت کشت محصولات خارج از فصل را دارد، امروز با کاهش سطح زیر کشت، بدهی کشاورزان، افت بهرهوری و مهاجرت روستایی مواجه است. خوزستان میتواند در ماههایی که بسیاری از استانها امکان تولید ندارند، تأمینکننده سبزی و صیفی کشور باشد، اما نبود سیاستگذاری پایدار، ضعف صنایع تبدیلی و مشکلات مزمن تأمین آب، این مزیت را به چالش کشیده است. در شرایطی که مسئولان از نقش راهبردی خوزستان در اقتصاد کشاورزی سخن میگویند، کشاورزان این استان روایت دیگری دارند؛ روایتی از هزینههای بالا، درآمد ناپایدار و آیندهای که بیش از آنکه مبتنی بر برنامه باشد، وابسته به تصمیمهای مقطعی است.
خوزستان یکی از حاصلخیزترین استانهای کشور است که به واسطه خاک آبرفتی، دمای بالا و فصل رشد طولانی، جایگاهی ویژه در تولید محصولات کشاورزی دارد. گندم، جو، برنج، نیشکر، کلزا، ذرت، سبزی و صیفی، ستونهای اصلی کشاورزی این استان را تشکیل میدهند. با این حال، ظرفیت بالقوه خوزستان همواره با محدودیتهای ساختاری و مدیریتی روبهرو بوده است.
مزیتی به نام کشت خارج از فصل
امکان کشت خارج از فصل یکی از مهمترین امتیازهای کشاورزی خوزستان محسوب میشود. بهدلیل زمستانهای معتدل، تولید محصولاتی مانند گوجهفرنگی، خیار، بادمجان و انواع سبزیجات در ماههایی که اغلب استانهای کشور امکان تولید ندارند، در خوزستان رایج است.
به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان، این استان سالانه بخش قابل توجهی از سبزی و صیفی خارج از فصل کشور را تأمین میکند و این ظرفیت میتواند به یک مزیت پایدار اقتصادی تبدیل شود، به شرط آنکه زنجیره تولید تا بازار به درستی مدیریت شود.
با این حال، کشاورزان معتقدند نبود الگوی مشخص کشت، نوسان شدید قیمتها و ضعف در صادرات، سود کشت خارج از فصل را غیرقابل پیشبینی کرده است. در سالهایی، مازاد تولید و افت قیمت، زیانهای سنگینی به تولیدکنندگان وارد کرده است.
اگرچه خوزستان در گذشته به استانی با وفور منابع آبی شهرت داشت، اما امروز موضوع مدیریت آب به یکی از جدیترین چالشهای کشاورزان تبدیل شده است. کاهش آورد رودخانهها، طرحهای انتقال آب، فرسودگی شبکههای آبیاری و افزایش شوری زمینها، امنیت کشاورزی را تهدید میکند.
چند روز پیش مدیرعامل شرکت آب و برق خوزستان، با بیان اینکه بیش از ۴۰درصد شبکههای آبیاری استان نیازمند نوسازی است و تلفات آب در برخی مناطق به ارقام نگرانکننده میرسد، گفته بود: «ادامه روشهای سنتی آبیاری در کنار کمبود سرمایهگذاری در سیستمهای نوین، باعث شده مصرف آب بالا و بهرهوری پایین باشد.»
مشکلات اقتصادی و معیشتی کشاورزان
افزایش هزینه نهادهها، از کود و سم تا بذر و ماشینآلات، فشار مضاعفی بر کشاورزان خوزستان وارد کرده است. بسیاری از تولیدکنندگان خرد، به دلیل دسترسی محدود به تسهیلات بانکی، ناچار به فروش محصول با قیمت پایین یا پیشفروش به دلالان هستند.
نماینده اهواز، باوی، حمیدیه و کارون در مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با «جوان» میگوید: «کشاورزان خوزستان با مشکل جدی سرمایه در گردش مواجهاند و نظام خرید تضمینی هنوز نتوانسته ثبات درآمدی را برای آنها ایجاد کند.» سیدمحسن موسویزاده ادامه میدهد: «نبود پوشش بیمهای کارآمد، کیفیت پایین خدمات بیمه کشاورزی و تأخیر در پرداخت خسارتها از دیگر گلایههای جدی کشاورزان است.»
وی با تأکید بر اینکه یکی از مشکلات کمتر دیدهشده، اما حیاتی کشاورزی خوزستان، گسترش شوری خاک است، توضیح میدهد: «زهکشیهای ناکارآمد، تبخیر بالا و مدیریت نامناسب منابع آب، موجب کاهش حاصلخیزی زمینها در برخی دشتها شده است.»
موسویزاده تصریح میکند: «اگر روند شوری خاک در خوزستان کنترل نشود، بخشی از اراضی حاصلخیز استان در دهههای آینده از چرخه تولید خارج میشود. این موضوع مستقیماً معیشت کشاورزان و امنیت غذایی کشور را نشانه میگیرد.»
ضعف صنایع تبدیلی و بازاررسانی
کشاورزی خوزستان نه یک مسئله محلی، بلکه موضوعی راهبردی در مقیاس ملی است. امکان کشت خارج از فصل، منابع انسانی باتجربه و زمینهای مستعد، فرصتهایی کمنظیر در اختیار این استان قرار داده است. با این حال، تداوم مشکلات ساختاری، میتواند این مزیتها را به تهدید تبدیل کند. آینده کشاورزی خوزستان، بیش از هر چیز، به تصمیمهایی وابسته است که امروز در سطح سیاستگذاری گرفته میشود؛ تصمیمهایی که باید از دل واقعیتهای میدانی کشاورزان برآید، نه پشت میزهای اداری.
یکی از حلقههای مفقوده کشاورزی خوزستان، صنایع تبدیلی و تکمیلی است. بخش قابل توجهی از محصولات زراعی و باغی استان بهصورت خام مصرف یا عرضه میشود. این مسئله موجب کاهش ارزش افزوده و افزایش ضایعات میشود. مهرام روانبخش، سرپرست اداره کل صمت خوزستان با بیان اینکه توسعه صنایع تبدیلی کشاورزی میتواند ضمن افزایش اشتغال، ریسک نوسان بازار را برای کشاورزان کاهش دهد، میگوید: «نبود سردخانه کافی، ضعف در بستهبندی و دسترسی محدود به بازارهای صادراتی، بهویژه در کشورهای حاشیه خلیجفارس، از دیگر نقاط ضعف ساختاری است.»
کارشناسان معتقدند؛ رونق کشاورزی خوزستان نیازمند بستهای هماهنگ از سیاستهاست، نه تصمیمهای مقطعی. اصلاح الگوی کشت متناسب با منابع آب، سرمایهگذاری در آبیاری نوین، تقویت خرید تضمینی واقعی، توسعه صنایع تبدیلی و حمایت هدفمند از کشاورزان خرد، از مهمترین راهکارهاست.
استاندار خوزستان میگوید: «این استان اگر بهدرستی مدیریت شود، میتواند ستون اصلی امنیت غذایی کشور باشد، اما این امر بدون نگاه ملی و سرمایهگذاری پایدار ممکن نیست.» سید محمدرضا موالیزاده تصریح میکند، در کنار این موارد، تقویت کشاورزی قراردادی، شفافسازی بازار و استفاده از فناوریهای نوین میتواند بخشی از فشارهای موجود را کاهش دهد.