به قلم حجتالاسلام محمدرضا بیگی خمینی، پژوهشگر قرآن و حدیث
در تاریخ اسلام برخی مقاطع نه صرفا رخدادهایی تاریخی، بلکه آیینههایی برای فهم عمیقترین لایههای اعتقادی و الهیاند. یکی از این مقاطع، روزهای پایانی حیات حضرت فاطمه زهرا(س) و مواجهه ایشان با مسئله ولایت و جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع) است؛ مواجههای که فراتر از یک رفتار شخصی یا خانوادگی حامل پیامهای بنیادین درباره حقیقت امامت، نسبت آن با توحید و جایگاه ولی الهی در نظام هستی است. بازخوانی روایات مربوط به این دوران ما را با زبانی آکنده از معرفت، ادب و در عین حال صراحت اعتقادی روبهرو میکند؛ زبانی که نه از سر احساس، بلکه برآمده از شهود و یقین الهی است.
در این چارچوب، سخن حضرت زهرا(س)، کلمات پیامبر اکرم(ص) و بیانات خود امیرالمؤمنین(ع) همچون حلقههایی بههمپیوسته تصویری منسجم از حقیقت ولایت ارائه میکنند؛ حقیقتی که نه محدود به زمان پس از رحلت پیامبر(ص)، بلکه ریشهدار در تقدیر ازلی الهی و سابق بر خلقت آدم(ع) است.
بحث پیش رو، تلاشی است برای تأمل در این منظومه روایی و معرفتی؛ منظومهای که امامت امیرالمؤمنین علی(ع) را بهعنوان آیهای عظیم از آیات الهی، حجتی تمام بر خلق و حقیقتی فرازمانی معرفی میکند. تأمل در این روایات نهتنها پرده از جایگاه بیبدیل ولایت برمیدارد، بلکه انسان را به بازاندیشی در نسبت خود با این نعمت الهی و مسئولیت ناشی از معرفت و تبعیت از آن فرا میخواند.
براساس گزارشهای تاریخی و روایی، در واپسین روزهای حیات حضرت فاطمه زهرا(س)، ابوبکر بهعنوان خلیفه وقت، به همراه عمر بن خطاب تصمیم گرفتند با عیادت ظاهری از حضرت فاطمه(س)، نوعی دلجویی نمایشی انجام دهند؛ از امیرالمؤمنین علی(ع) درخواست کردند که برای گرفتن اجازه دیدار وساطت کنند. امیرالمؤمنین(ع) درخواست آنان را به حضرت فاطمه(س) منتقل کردند. پاسخ حضرت جملهای عمیق و پرمعنا بود که در عین ادب ظاهری حاکی از بیان جایگاه امیرالمؤمنین(ع) است: اَلبَیتُ بَیتُکَ وَ الحُرَّةُ اَمَتُکَ، اِفعَل ما تَشَاءُ؛ خانه، خانه توست و من در این خانه تابع و در اختیار تو هستم؛ هرگونه که صلاح میدانی عمل کن.
این روایت بازتاب دهنده عمق معرفت حضرت زهرا(س) به مقام ولایت امیرالمؤمنین(ع) است تا آنجا که خود را «کنیز» حضرت علی(ع) معرفی میکند. در روایتی محمد بن حسن الصفار در کتاب بصائرالدرجات از امام باقر(ع) از رسول خدا(ص) اینگونه نقل میکند: «وَ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ(ع)هِبَةُ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ(ص) وَرِثَ عِلْمَ الْأَوْصِيَاءِ وَ عِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ أَمَا إِنَّ مُحَمَّداً(ص)وَرِثَ عِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ ... وَ فِي زَوَايَا الْعَرْشِ مَكْتُوبٌ عَنْ يَمِينِ رَبِّهَا وَ كِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع)فَهَذِهِ حُجَّتُنَا عَلَى مَنْ أَنْكَرَ حَقَّنَا وَ جَحَدَنَا مِيرَاثَنَا وَ مَا مَنَعَنَا مِنْ كَلَامٍ وَ أَمَامَنَا الْيَقِينُ فَأَيُّ حُجَّةٍ تَكُونُ أَبْلَغَ مِنْ هَذَا».
در این روایت رسول خدا(ص) میفرمایند: همانا علی بن ابیطالب(ع) هِبَةُاللّه برای محمد(ص) است و او وارث علم همه اوصیاء و علم همه کسانی است که پیش از او بودهاند. آگاه باشید که محمد(ص) وارث علم همه پیامبران و فرستادگان پیش از خود است. در ادامه پیامبر اکرم(ص) فرمودند: در گوشههای عرش نوشته شده است که علی امیرالمؤمنین است. پس این است حجت ما بر کسانی که حق ما را انکار کردند و میراث ما را نپذیرفتند و هیچ مانعی برای سخن گفتن ما نبود، در حالی که یقین پیش روی ماست؛ پس چه حجتی رساتر و بلیغتر از این میتواند باشد؟
در منابع روایی نقل شده است که حضرت میفرمود: کنت وصیاً و آدم بین الماء و الطین؛ من وصی بودم قبل از این که آدم خلق شود. تعبیر «بین الماء و الطین» به معنای «میان روح و جسم» است؛ بدین معنا که هنوز انسان کامل خلق نشده بود و حضرت علی(ع) از پیش در مقام ولایت و وصایت منصوب بود. این بیان نشان دهنده قدمت مقام امامت ایشان در نظام الهی است، پیش از آنکه خلقت آدم کامل شود و بر وجههای از تقدیر الهی دلالت دارد که امامت امیرالمؤمنین علی(ع) جنبه ازلی دارد.
حضرت علی(ع) فرمودند: مَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ آيَةٌ هِيَ أَكْبَرُ مِنِّي وَ لاَ لِلَّهِ مِنْ نَبَإٍ أَعْظَمُ مِنِّي؛ خدا را آيهای بزرگتر از من نيست، خدا را خبری بزرگتر از من نيست. این روایت به صراحت مقام ویژه و بینظیر امیرالمؤمنین علی(ع) را در نظام هستی و نزد خداوند متعال نشان میدهد و تبیینکننده جایگاه منحصر به فرد ولایت و امامت امیرالمؤمنین(ع) در نظام غیبی و متعالی الهی است. مرا پیر طریقت جز علی نیست / که هستی را حقیقت جز علی نیست / مبین غیر از علی پیدا و پنهان / که در غیب و شهادت جز علی نیست / مجو غیر از علی در کعبه و دیر / که هفتاد و دو ملت جز علی نیست
مطالعه و تأمل در آموزههای دین پیرامون امیرالمؤمنین علی(ع) معرفتی ژرف از حقایق الهی ارائه میدهد. این آموزهها بیانگر آن است که مقام امامت و ولایت مقامی ازلی و پیشینی است که پیش از خلقت آدم(ع) تثبیت شده است. هیچ قلم و زمانی قادر به احاطه بر فضائل بیپایان امیرالمؤمنین علی(ع) نیست. این آموزهها بر لزوم پیروی از سیره و ولایت و نیز ارج نهادن به نعمتی که خداوند در اختیار بشر قرار داده تأکید دارند؛ نعمتی که حتی شکرگزاری کامل آن از توان انسان خارج است و تنها اعتراف به عظمت آن میتواند بخشی از ارزش و جایگاه حقیقی آن را نشان دهد.
انتهای پیام