به گزارش ایرنا؛ ارکستر زند با تکیه بر سازبندی ایرانی و با مشارکت ۴۰ هنرمند بومی شکل گرفته است، این رویکرد، ضمن احترام به ریشههای موسیقی اصیل ایرانی، تلاشی است برای ایجاد زبانی نو در بیان موسیقایی که از محدودههای مرسوم تکنوازی فراتر رود.
نام «زند» نیز بهوضوح بر هویت تاریخی ملایر و منطقهای که روزگاری خاستگاه سلسله زندیه بوده، تأکید دارد، همانطور که «رضا قدسی» رییس انجمن موسیقی ملایر و بنیانگذار این ارکستر اشاره کرده، موسیقی ایرانی همواره بر تکنوازی و آواز متمرکز بوده و منابع نظری چندانی در زمینه ارکستراسیون و همنوازی سازهای ایرانی وجود ندارد، بنابراین تشکیل چنین ارکستری را میتوان حرکتی جسورانه و پژوهشی به حساب آورد که قصد دارد این خلأ را در عمل و با تجربهای عملی پر کند.
این ارکستر با گرد هم آوردن هنرمندان بومی، از یک سو ظرفیتهای موسیقایی منطقه را به خدمت گرفته و از سوی دیگر با نگاهی ملی، قصد دارد صدای ملایر را در عرصه موسیقی فاخر ایران طنینانداز کند، این رویکرد میتواند الگویی برای دیگر شهرهای ایران باشد تا با تکیه بر داشتههای فرهنگی خود، در غنای موسیقی ملی سهیم شوند.
ایران در دهههای گذشته شاهد تشکیل ارکسترهای مهمی چون ارکستر سمفونیک تهران، ارکستر ملی و دیگر مجموعههای فیلارمونیک بوده است، شکلگیری ارکستر زند در امتداد همین حرکت، نشاندهنده پویایی و زنجیره تاریخی موسیقی جمعی در ایران است و ثابت میکند که این جریان با وجود تمام چالشها، ادامه دارد.
در همین رابطه گفتوگویی تفصیلی با «رضا قدسی» رییس انجمن موسیقی ملایر داشتیم که در پی میخوانید:
ایرنا: ایده تشکیل ارکستر «زند» و نامگذاری آن از کجا شکل گرفت؟
قدسی: بنیانگذاران ارکستر سالها دغدغه تأسیس یک ارکستر در ملایر را داشتند، اما به دلیل محدودیتهای تجربه و دانش، این ایده تا پیش از این عملی نشده بود، طی یک سال اخیر، با مطالعات جدی در حوزه ارکستراسیون و موسیقی ملی ایران و همچنین شناخت بهتر ظرفیتهای هنری ملایر، شرایط برای تحقق این ایده فراهم شد.
ملایر دارای خوانندگان و نوازندگانی با سطح ملی و بینالمللی است، با این حال، جای خالی یک ارکستر منسجم به شدت احساس میشد. اگر این ظرفیتها ساماندهی نمیشد، امکان داشت به تدریج به فراموشی سپرده شود.
انتخاب نام ارکستر، کاملاً نمادین و آگاهانه است، ملایر دیار خان زند است و این نامگذاری، پیوندی بین یک حرکت هنری معاصر و ریشههای تاریخی و فرهنگی شهر ایجاد میکند، این نام به عنوان یک شناسنامه فرهنگی، نماینده صدای ملایر در موسیقی ملی ایران خواهد بود.
ایرنا: رویکرد هنری و سازبندی ارکستر «زند» چگونه است؟
قدسی: ارکستر «زند» یک ارکستر کاملاً ایرانی با سازبندی ملی است و رویکرد آن معطوف به موسیقی فاخر و دستگاهی ایران است، با تأکید ویژه بر موسیقی دهههای ۴۰ و ۵۰ خورشیدی که از دید، بانیان آن، اوج غنای موسیقی ایران محسوب میشود.
هدف تنها بازخوانی گذشته نیست، بلکه بازتعریف موسیقی کلاسیک ایرانی با نگاهی نوآورانه و آکادمیک، با بهرهگیری از دانشهایی مانند هارمونی و کنترپوان است.
درباره اساسنامه این ارکستر باید بگویم که از ابتدا تدوین یک اساسنامه جامع به عنوان ستون فقرات پروژه در نظر گرفته شد، این اساسنامه ارزشها، اهداف و رویکردهای ارکستر را به وضوح مشخص کرده و تمام اعضا به آن متعهد هستند، ارزشهایی مانند حمایت از خلاقیت، حفظ و معرفی موسیقی ملی و محلی، تقویت هویت ملی، تحقق عدالت در آموزش فرهنگی و مقابله با تهاجم فرهنگی در آن مورد تأکید قرار گرفته است.
ایرنا: اهداف ارکستر «زند» فقط محدود به اجرای کنسرت است؟
قدسی: اهداف این ارکستر بسیار فراتر از اجرای صحنهای است، ایجاد بستر برای رشد استعدادها، شناسایی نخبگان، احیای آثار فاخر، ارتقای سلیقه موسیقایی جامعه، تقویت نشاط اجتماعی، افزایش مشارکت مردمی در امور فرهنگی و حتی کمک به کاهش ناهنجاریهای اجتماعی از طریق ترویج زیباییشناسی، از جمله اهداف کلان تعریفشده برای ارکستر «زند» است.
این ارکستر با یک رویکرد دوگانه و نوآورانه پا به عرصه گذاشته است، هدف اول، تمرکز بر احیاء و معرفی موسیقی نواحی و اقوام مختلف ایران است، به عبارت دیگر قرار است این ارکستر به عنوان یک مجری تخصصی، گنجینههای کمتر شنیده شده موسیقی مناطق ایران را در قالبهای ارکسترال غنیشده، به مخاطبان داخلی و بینالمللی عرضه کند.
هدف دوم، معطوف به خود شهر ملایر است؛ ایجاد یک ساختار هنری منسجم و در سطح ملی که هم باعث افتخار و هویتبخشی به شهروندان شود و هم ظرفیتهای هنری موجود در شهر را در یک مجموعه منسجم گرد هم آورد.
ایرنا: ترکیب اعضای ارکستر چگونه است و سازبندی آن بر چه اساسی است؟
قدسی: ارکستر «زند» متشکل از حدود ۴۰ هنرمند تمامبومی از شهر ملایر است؛ این اعضا شامل نوازندگان، یک تکخوان و یک گروه کر ۱۰ نفره متشکل از خوانندگان زن و مرد است و این انتخاب عمدی و کاملاً آگاهانه است.
پیام اصلی آن این است که «ملایر خودش توانمند است»، این رویکرد میخواهد نشان دهد که برای خلق آثار فاخر ملی لزوماً نیاز به گردآوری هنرمندان از پایتخت یا کلانشهرها نیست و میتوان با کشف، پرورش و سازماندهی استعدادهای محلی به نتایج درخشانی رسید و این امر به تقویت غرور محلی و اعتماد به نفس فرهنگی در شهر کمک شایانی میکند.
سازبندی این ارکستر بهطور کامل و بر پایه سازهای اصیل و ملی ایرانی شکل گرفته است، از سازهای زهی (مانند کمانچه، قیچک)، زهی-زخمهای (مانند تار، عود، تنبور)، بادی (مانند نی، سرنا) و کوبهای (مانند تنبک، دایره) استفاده خواهد شد.
این انتخاب همسو با اهداف هویتی ارکستر است و قصد دارد ظرفیتهای صدایی و رنگآمیزی منحصر به فرد موسیقی ایرانی را در یک بستر گروهی بزرگ (ارکسترال) به نمایش بگذارد.
ایرنا: از انتخاب رهبر ارکستر و ویژگیها و سوابق آن بگویید؟
قدسی: انتخاب رهبر برای این ارکستر با حساسیت و رویکرد تخصصی و در عین حال بومیگرایانه در حال پیگیری است، اگرچه مذاکرات اولیه با فرد مورد نظر انجام شده، اما به دلیل اینکه فرآیند قرارداد نهایی نشده، از اعلام عمومی نام خودداری میشود تا تمامی مراحل قانونی و حرفهای به درستی طی شود، این نشاندهنده اصولی و حرفهای عمل کردن بنیانگذاران ارکستر است.
بر اساس اطلاعات، رهبر در نظر گرفته شده چهرهای شناخته شده، برجسته و خوشنام در عرصه موسیقی ایران است و سوابق بینالمللی و ملی ایشان گواهی بر این ادعاست که او سابقه آموزش آکادمیک در اروپا، هشت سال تدریس در دانشگاههای کشور اتریش که نشان از تسلط علمی و توانایی ارتباط با استانداردهای جهانی موسیقی دارد.
سابقه اجرایی در ارکسترهای بزرگ همچون تجربه نوازندگی و حتی تکنوازی (سولیست) در ارکستر سمفونیک که درک عمیقی از فضای ارکسترال و رهبری گروههای بزرگ به او داده است را دارد و رهبری ارکستر ملی ایران و ارکستر بزرگ صدا و سیما در پرونده دارد که از وی چهرهای کاملاً مجرب و آشنا به ظرایف موسیقی ایرانی و مدیریت هنرمندان در سطح کلان میسازد.
ایرنا: حضور چنین رهبر باتجربهای برای یک ارکستر جدید و کاملاً بومی چه مزایایی دارد؟
قدسی: حضور او میتواند یک موتور محرکه و تسهیلگر قوی برای ارکستر زند باشد و از جمله مزایای حضور وی در ارکستر زند موجب انتقال دانش و تجربه است و هنرمندان جوان و بومی ملایر به طور مستقیم از دانش و تجربه چندین دهه یک استاد برجسته بهره خواهند برد.
در عین حال استانداردهای نوازندگی در سطح ارکستر، دقت در اجرا و کیفیت کلی کار به سرعت ارتقا خواهد یافت و حضور او به خودی خود، توجه جامعه موسیقی و رسانهها را به این پروژه محلی جلب میکند و برای آن اعتبار ملی ایجاد میکند.
همچنین پل ارتباطی با بازار حرفهای است و رهبر ارکستر با شبکه ارتباطات گسترده خود میتواند زمینههای معرفی و اجرای ارکستر در مجامع معتبر را فراهم کند.
ایرنا: چشمانداز آتی این ارکستر را چگونه ارزیابی میکنید؟
قدسی: ارکستر زند با ترکیب مفهوم نوآورانه (تلفیق موسیقی نواحی با فرم ارکسترال ایرانی)، نیروی انسانی متعهد و بومی، و رهبری مجرب و شناخته شده، از ظرفیت بسیار بالایی برای تبدیل شدن به یک نمونه موفق و الهامبخش برخوردار است.
این مدل میتواند الگویی برای دیگر شهرها باشد تا با تکیه بر توان داخلی خود، در عرصه فرهنگی کشور فعال شود، موفقیت این ارکستر میتواند هم ملایر را به عنوان یک کانون جدید موسیقی اصیل ایرانی بر نقشه فرهنگی کشور قرار دهد و هم گامی مهم برای حفظ و معرفی میراث نغمگی اقوام ایران باشد.
ایرنا: ارکستر زند در ملایر چگونه و توسط چه کسانی پایهگذاری شد؟
قدسی: این حرکت فرهنگی و هنری، به صورت خودجوش و با ابتکار و همت «انجمن موسیقی و آموزشگاه موسیقی همراز» در شهر ملایر شکل گرفته است، فعالیت رسمی آن با حمایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان ملایر آغاز شده است.
در تشکیل و ساماندهی این ارکستر، علاوه بر حمایتهای اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، نقش افراد مؤثری مانند «سیدعلی میرشاهولد» و «عباس محمدنظری» از آموزشگاه موسیقی همراز بسیار پررنگ بوده و از آنان قدردانی ویژه شده است.
هدف نهایی این حرکت، ایجاد آشتی و پیوند دوباره میان مخاطبان عام و موسیقی فاخر و اصیل ایرانی عنوان شده است؛ موسیقیای که به اعتقاد آنان سالهاست آنگونه که شایسته است مورد توجه قرار نگرفته است، این ارکستر در نظر دارد به عنوان یک تجربه ماندگار و اثرگذار، سهمی در اعتلای فرهنگ و هنر در سطح شهرستان ملایر ایفا کند.
ایرنا: مهمترین پروژههای آهنگسازی و اجرایی در دست اقدام این ارکستر چیست؟
قدسی: برنامههای هنری ارکستر در دو بخش کوتاهمدت و بلندمدت تعریف شده است، در کوتاهمدت: تمرین و آمادهسازی دو قطعه منتخب آغاز شده و انتخاب این قطعات بسیار حساس و تعیینکننده بود، زیرا قرار است سنگ بنای هویت و صدای متمایز ارکستر را شکل دهند.
در بلندمدت و به عنوان پروژههای اصلی نیز ساخت و اجرای دو سمفونی جدید و اختصاصی در صدر برنامهها قرار دارد، سمفونی اول با محوریت شهر ملایر است و این اثر کلامدار خواهد بود و با همراهی شعر طراحی شده، این سمفونی قصد دارد روایتی موسیقایی و عاطفی از هویت، تاریخ یا طبیعت شهر ملایر ارائه دهد.
سمفونی دوم نیز با موضوع کلی و مهم محیطزیست است، این اثر احتمالاً پیامهای جهانی و انسانی مرتبط با حفظ طبیعت را در قالب موسیقی سمفونیک ایرانی بیان خواهد کرد.
برای نخستین اجرای رسمی زمان مشخص و قطعی اعلام نشده است، اجرای کنسرت منوط به تکمیل فرآیند ساخت آثار (به ویژه سمفونیها) و رسیدن اجرای قطعات به سطح کیفی مطلوب و مورد نظرِ رهبری و دستاندرکاران ارکستر است. برنامه این است که پس از دستیابی به این استاندارد، نخستین کنسرت در خود شهر ملایر برگزار شود و در مرحله بعد، اجرا در دیگر شهرها نیز در دستور کار قرار گیرد، همچنین برنامهریزیهایی برای ضبط حرفهای این آثار و انتشار آنها در قالب آلبوم پیشبینی شده است.
ایرنا: مدل مدیریت و حمایت مالی این ارکستر چگونه است؟
قدسی: ارکستر ایرانی «زند» در حال حاضر به صورت کاملاً خودجوش و با اتکا به هزینههای شخصی اعضا و مدیریت آموزشگاه اداره میشود، اگرچه اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان از این حرکت حمایت کرده، اما برای تداوم و رشد کیفی فعالیتها، انتظار حمایت جدیتر و همهجانبهتری از سوی مسوولان و متولیان فرهنگی و هنری شهرستان وجود دارد.
امیدواریم با نگاه ویژه مسوولان، زمینه معرفی و حضور مؤثر این ارکستر در رویدادهای فرهنگی و هنری محلی و فرامحلی فراهم شود، ایجاد شبکهای از هنرمندان محلی، توسعه توریسم فرهنگی در ملایر، تولید آثار ماندگار با هویت منطقهای و امکان همکاری با مراکز آکادمیک موسیقی در سطح کشور، فرصتی مغتنم برای این ارکستر به شمار میرود.
و سخن پایانی:
قدسی: تولد ارکستر ایرانی «زند» در ملایر را میتوان نمادی از تولد امید و حرکت جهادی در عرصه فرهنگ دانست، این اقدام نشان میدهد که موسیقی ایرانی ظرفیت بالایی برای توسعه در قالبهای گروهی و ارکسترال دارد و میتواند با حفظ اصالت، به زبانی جهانیتر و پیچیدهتر دست یابد، موفقیت این ارکستر میتواند الهامبخش سایر شهرها و هنرمندان برای خلق فضاهای مشابه باشد.
این حرکت اگر با برنامهریزی دقیق، حمایت نهادهای فرهنگی و پشتکار هنرمندان همراه شود، میتواند نه تنها برای ملایر، که برای کل موسیقی ایرانی، صدایی تازه و تأثیرگذار بیافریند.