به گزارش ایرنا؛ افغانستان بهعنوان کشوری محصور در خشکی، همواره با چالش دسترسی پایدار، امن و کمهزینه به آبهای آزاد مواجه بوده است. در این میان، چابهار بهواسطه موقعیت ممتاز جغرافیایی، قرار گرفتن خارج از تنگه هرمز، اتصال مستقیم به آبهای اقیانوسی و برخورداری از زیرساختهای بندری و لجستیکی، به گزینهای راهبردی و قابل اتکا برای این کشور تبدیل شده؛ گزینهای که در مقاطع مختلف سیاسی، همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است.
همکاریهای اقتصادی ایران و افغانستان در محور چابهار، ریشه در سالهای پیش از تحولات سیاسی اخیر افغانستان دارد. در دوره حکومت جمهوریت، پنج دور تفاهمنامه میان سازمان منطقه آزاد چابهار و وزارت تجارت و صنایع افغانستان منعقد شد که مجموعهای از مشوقهای کمسابقه را برای فعالان اقتصادی افغان فراهم کرد؛ از جمله اختصاص ۵۰ هکتار زمین با اجاره بلندمدت ۵۰ ساله و قیمت ترجیحی، ایجاد شرکتهای حملونقل بینالمللی مشترک، استقرار دفاتر تجاری و حملونقلی، ایجاد شعب بانکهای افغان و برگزاری نمایشگاهها و همایشهای مشترک و حتی طراحی مسیر هوایی کابل - چابهار - دبی بود.
در همان دوره، مسوولان ارشد افغانستان چابهار را بهعنوان بندر جایگزین کراچی معرفی کردند و این بندر بهعنوان شریان حیاتی اقتصاد افغانستان مورد توجه قرار گرفت.
در سطح دولتها نیز، ایران و افغانستان با تأکید بر نقش کریدور چابهار، مجموعهای از تخفیفهای گسترده در حوزه ترانزیت زمینی، دریایی، سوخت، هزینههای بندری و ترمینالی را اعمال کردند تا این مسیر به گزینهای رقابتی برای تجار افغان تبدیل شود.
همچنین، موافقتنامه سهجانبه ایران، افغانستان و هند، چابهار را به کانون شکلگیری یک کریدور بینالمللی تبدیل کرد که هدف آن اتصال آسیای جنوبی به افغانستان و کشورهای محصور در خشکی آسیای میانه بود؛ موافقتنامهای که با سرمایهگذاری هند در فاز نخست توسعه بندر شهید بهشتی، وارد مرحله اجرا شد.
تداوم همکاریها در دوره جدید سیاسی افغانستان
با روی کار آمدن حکومت امارت اسلامی، همکاریها در مسیر چابهار متوقف نشد و در قالب تفاهمنامههای جدید میان دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد و وزارت صنعت و تجارت افغانستان ادامه یافت.
اختصاص فضاهای گسترده برای انبارش موقت کالاهای ترانزیتی، واگذاری اراضی در پسکرانه بندر شهید بهشتی برای احداث انبار و محوطههای کانتینری، بهرهگیری از ظرفیت پارک لجستیک چابهار، انجام تشریفات گمرکی بهصورت ۲۴ ساعته، صدور سریع مجوز صنایع تبدیلی، اعمال تخفیفات بندری و اعلام آمادگی برای فرآوری و صادرات مجدد کالاهای افغانستان، بخشی از اقدامات انجامشده در این دوره است.
تشکیل کمیته مشترک اجرایی میان دو طرف نیز با هدف پیگیری توافقات و رفع موانع اجرایی، نشاندهنده عزم دو کشور برای حفظ و تقویت این مسیر راهبردی است.
عملکرد اقتصادی افغانها در منطقه آزاد چابهار
آمارهای رسمی حاکی از رشد قابل توجه حضور اقتصادی اتباع افغان در منطقه آزاد چابهار است. تا آذر سالجاری (۱۴۰۴)، ۱۹۹ شرکت افغانی در این منطقه به ثبت رسیده که بخش عمده آنها در حوزههای تجاری، خدماتی، ترانزیتی و صنعتی فعالیت دارند.
از مجموع شرکتهای ثبتشده توسط اتباع خارجی، سهم قابل توجهی به فعالان اقتصادی افغان اختصاص یافته و بخش زیادی از این شرکتها موفق به اخذ مجوز اقامت و اشتغال شدهاند.
در حوزه سرمایهگذاری، انعقاد ۲۹ فقره قرارداد واگذاری زمین با سرمایهگذاران افغان، بیانگر اعتماد بخش خصوصی این کشور به ظرفیتهای منطقه آزاد چابهار است. این قراردادها با پیشبینی سرمایهگذاری قابل توجه و ایجاد صدها فرصت شغلی، نقش مستقیمی در رونق اقتصادی منطقه ایفا میکنند.
همچنین صادرات محصولات تولیدی منطقه آزاد چابهار به افغانستان و واردات کالاهای کشاورزی، سنتی و فرآوردههای بومی این کشور، اگرچه هنوز به توازن مطلوب نرسیده، اما ظرفیت بالای توسعه مبادلات دوجانبه را آشکار میسازد.
راهکارها؛ نقشه راه تبدیل چابهار به هاب منطقهای
با وجود این دستاوردها، فعالسازی کامل محور چابهار – میلک همچنان با موانع ساختاری و اجرایی مواجه است. ناشناختگی این مسیر برای بخشی از تجار افغان، دشواری صدور روادید و اقامت بلندمدت، کندی تردد کالا در مرز میلک به دلیل تعدد دستگاههای نظارتی، محدودیت تردد کامیونهای افغان، بالاتر بودن هزینه حملونقل نسبت به برخی مسیرهای جایگزین، نبود پرواز مستقیم و فقدان نظام تعرفه ترجیحی و تجارت آزاد میان دو کشور، از جمله چالشهایی است که سرعت بهرهبرداری از این کریدور را کاهش داده است.
کارشناسان بر این باورند که تسریع در اجرای تعهدات مندرج در تفاهمنامهها، احداث پل دوم میلک، ایجاد امکان تردد متقابل کامیونها، توسعه زیرساختهای رفاهی و سوختی در مسیر، راهاندازی خطوط هوایی مستقیم، برگزاری نشستهای چندجانبه منطقهای و بهرهگیری از ظرفیت عظیم معدنی افغانستان از طریق سواحل مکران، میتواند چابهار را به کانون اصلی ترانزیت و صادرات مجدد در منطقه تبدیل کند.
در این میان، سازمان منطقه آزاد چابهار نقش کلیدی در همافزایی میان دستگاههای اجرایی، تسهیل سرمایهگذاری خارجی و تبدیل ظرفیتهای بالقوه به فرصتهای بالفعل بر عهده دارد.
چابهار امنترین و اقتصادیترین مسیر دسترسی افغانستان به آبهای آزاد است
مدیرعامل سازمان منطقه آزاد تجاری و صنعتی چابهار با تأکید بر جایگاه این منطقه در معادلات منطقهای، چابهار را امنترین، کوتاهترین و اقتصادیترین مسیر دسترسی افغانستان به آبهای آزاد دانست و بیان کرد: همه ظرفیتهای قانونی، زیرساختی و حمایتی برای تسهیل حضور و فعالیت فعالان اقتصادی افغان در این منطقه بهکار گرفته شده است.
محمدسعید اربابی فعالسازی کامل محور چابهار–میلک را عامل تحول تجارت افغانستان و توسعه پایدار جنوب شرق کشور عنوان کرد و بر عزم سازمان منطقه آزاد برای رفع تدریجی موانع موجود با همکاری دستگاههای ملی و طرف افغان تأکید کرد.
وی بیان کرد: در یک سال گذشته و همزمان با تشدید محدودیتها و بسته شدن مرزهای پاکستان، روابط اقتصادی ایران و افغانستان از مسیر بندر چابهار بهطور چشمگیری گسترش یافته و این بندر به مهمترین گزینه جایگزین برای تجارت و ترانزیت کالاهای افغانستان تبدیل شده است.
مدیرعامل منطقه آزاد چابهار با اشاره به محورهای مذاکرات انجامشده با مولوی فضلمحمد حقانی سفیر افغانستان در تهران اظهار کرد: توسعه همکاریهای اقتصادی، بانکی، حملونقلی و ترانزیتی از طریق چابهار در دستور کار مشترک دو طرف قرار دارد و توافقهای خوبی برای تسهیل تجارت و سرمایهگذاری حاصل شده است.
بر اساس آمارهای رسمی، حجم تجارت افغانستان با ایران در شش ماه گذشته به بیش از یک میلیارد و ۶۲۶ میلیون دلار رسیده که از تجارت این کشور با پاکستان پیشی گرفته است
وی با بیان اینکه چابهار نزدیکترین، مقرونبهصرفهترین و امنترین مسیر دسترسی افغانستان به آبهای آزاد محسوب میشود، افزود: در شرایطی که حدود ۱۲ هزار کانتینر کالای تجار افغان به دلیل تنشهای سیاسی در بندر کراچی متوقف شده، بندر چابهار بهعنوان مسیر اصلی و مطمئن جایگزین مورد توجه جدی دولت و بخش خصوصی افغانستان قرار گرفته است.
اربابی با اشاره به رشد مبادلات تجاری دو کشور گفت: بر اساس آمارهای رسمی، حجم تجارت افغانستان با ایران در ۶ ماه گذشته به بیش از یک میلیارد و ۶۲۶ میلیون دلار رسیده که از تجارت این کشور با پاکستان پیشی گرفته و نشاندهنده تغییر جهت راهبردی افغانستان به سمت مسیر چابهار است.
وی مهمترین پیشنهادهای اجرایی مطرحشده در این مذاکرات را شامل تأسیس شعبه یکی از بانکهای معتبر افغانستان مانند غضنفر بانک یا عزیزی بانک در منطقه آزاد چابهار، ایجاد بانک مشترک ایران و افغانستان، راهاندازی صرافی رسمی، و تأسیس شرکت حملونقل مشترک با امکان تردد کامیونهای افغان و کامیونهای پلاک منطقه آزاد عنوان کرد.
مدیرعامل منطقه آزاد چابهار ادامه داد: اجرایی شدن تفاهمنامه مشترک با وزارت صنعت و تجارت افغانستان و همچنین دعوت رسمی از الحاج نورالدین عزیزی وزیر صنعت و تجارت افغانستان برای سفر به چابهار، از دیگر محورهای مهم همکاری است که میتواند به افزایش حجم تجارت و سرمایهگذاری دوجانبه منجر شود.
وی با اشاره به نقش این بندر در معادلات منطقهای، تصریح کرد: چابهار نهتنها برای افغانستان یک مسیر نجاتبخش و امن در کوتاهمدت است، بلکه برای ایران نیز فرصتی راهبردی بهمنظور تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه و استفاده از موقعیت افغانستان بهعنوان پل ارتباطی با آسیای مرکزی و حتی چین به شمار میرود.
اربابی با بیان اینکه همکاری سهجانبه ایران، هند و افغانستان از طریق چابهار یک پروژه راهبردی منطقهای است، گفت: این همکاری با هدف ایجاد کریدور ترانزیتی جایگزین پاکستان شکل گرفته و با وجود چالشهای ناشی از تحریمها، امضای قرارداد ۱۰ ساله جدید ایران و هند برای توسعه بندر چابهار در سال ۲۰۲۴ و دریافت معافیتهای تحریمی، نشاندهنده تداوم اهمیت راهبردی این بندر است.
وی افزود: سرمایهگذاری مستقیم اتباع و تجار افغان در ایران، بهویژه در منطقه آزاد چابهار، بهطور محسوسی افزایش یافته و اعلام سرمایهگذاری ۳۵ میلیون دلاری افغانستان در پروژههای تجاری و زیرساختی این منطقه، گواهی بر اعتماد متقابل و آیندهدار بودن این همکاریهاست.
مدیرعامل منطقه آزاد جابهار تأکید کرد: آینده همکاریهای ایران و افغانستان از مسیر چابهار روشن است، اما تحقق کامل ظرفیتها نیازمند تسریع در توسعه زیرساختهای ریلی و جادهای، ایجاد سازوکارهای مالی پایدار متناسب با شرایط تحریمی و تقویت گفتوگوهای دوجانبه و سهجانبه است؛ مسیری که میتواند ضمن افزایش صادرات افغانستان و رونق اقتصاد شرق ایران، چابهار را به شاهراه اصلی تجارت منطقه تبدیل کند.
چابهار؛ دروازه استراتژیک همکاری اقتصادی ایران و افغانستان
سفیر افغانستان در ایران در نشست مشترک با رئیس هیأت مدیره و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد چابهار، بندر چابهار را محور حیاتی تجارت و توسعه پایدار منطقهای دانست و تأکید کرد: افغانستان این بندر را به عنوان مسیر اصلی ترانزیت دریایی خود دنبال میکند.
مولوی فضل محمد حقانی در این نشست با تأکید بر اهمیت تاریخی و استراتژیک چابهار، گفت: حضور در این بندر به عنوان دروازه اقیانوسی ایران و نقطه اتصال مهم در مسیرهای بینالمللی برای او مایه افتخار است.
وی افزود: روابط عمیق فرهنگی، تاریخی و برادری میان ایران و افغانستان زمینه تحقق منافع مشترک اقتصادی را فراهم کرده و چابهار نقشی بیبدیل در رونق تجارت و توسعه پایدار منطقهای ایفا میکند.
سفیر افغانستان در ایران با بیان اینکه این کشور مصمم است جریان کالاهای صادراتی و وارداتی خود را از مسیر چابهار هدایت کند، گفت: این انتخاب نه تنها یک تصمیم اقتصادی بلکه یک اقدام استراتژیک مبتنی بر اعتماد، امنیت و منافع مشترک است.
وی همچنین از جمهوری اسلامی ایران خواست با ارائه تسهیلات لازم برای تجار و سرمایهگذاران افغان، بخش قابل توجهی از سرمایههای کشورهای همسایه و منطقه را به سمت چابهار هدایت کند و روند ثبت شرکت، کاهش بروکراسی اداری و تسهیل توزیع زمین را آسان کند تا سرمایهگذاران ایران و افغان بتوانند با انگیزه بیشتری در مسیر ترانزیت و سرمایهگذاری گام بردارند.
مولوی حقانی با اشاره به فرصتهای اشتغال گسترده و توسعه اقتصادی مشترک گفت تجار افغان باید از مرحله صرف واردات عبور کرده و وارد حوزه تولید و سرمایهگذاری شوند، افزود: ساخت کارخانههای تولیدی، تأسیس شرکتهای مونتاژ و بستهبندی و راهاندازی شرکتهای لجستیک و ترانزیتی قدرتمند میتواند زمینه تولید و صادرات را تقویت کند.
وی افزود: سفارت افغانستان و نهادهای اقتصادی این کشور با تمام توان از تجار افغان حمایت خواهند کرد و با حل چالشها، تسهیل ارتباط با مسوولان ایرانی و ارائه اطلاعات لازم، تلاش خواهند کرد چابهار به اولویت انحصاری ترانزیت و سرمایهگذاری تبدیل شود و نشان دهد تجار افغان تنها خریدار و فروشنده نیستند، بلکه کارآفرین و سازنده هستند.
جایگاه چابهار در اقتصاد ایران
چابهار در منظومه سیاست خارجی و اقتصادی ایران، به ظرفیتی تبدیل شده است که میتواند پیوند میان منافع ملی، توسعه منطقهای و همکاریهای فرامرزی را بهصورت همزمان محقق کند.
روابط اقتصادی ایران و افغانستان، بهویژه در شرایط جدید منطقهای، نیازمند گذار از همکاریهای مقطعی و پروژهمحور به سمت یک چارچوب پایدار و نهادمند است و محور چابهار–میلک، بستر عینی تحقق این رویکرد به شمار میرود.
فعالسازی کامل این کریدور، تکمیل ریل چابهار به زاهدان و اتصال به مرز میلک نهتنها امکان افزایش محسوس حجم تجارت دوجانبه و ترانزیت کالاهای افغانستان را فراهم میکند، بلکه جایگاه ایران را بهعنوان مسیر اصلی و مطمئن دسترسی کشورهای محصور در خشکی به آبهای آزاد تثبیت خواهد کرد.
در این مسیر، تسهیل تردد تجار و ناوگان حملونقل، همسانسازی رویههای گمرکی، کاهش هزینههای لجستیکی، توسعه زیرساختهای بندری و پسکرانهای و ایجاد سازوکارهای مالی و ارزی متناسب با واقعیتهای تجارت منطقهای، از الزامات اجتنابناپذیر افزایش جذابیت چابهار برای فعالان اقتصادی افغان است.
همزمان، تقویت سرمایهگذاری مشترک، شکلگیری زنجیرههای ارزش افزوده در حوزه صنایع تبدیلی، فرآوری محصولات کشاورزی و معدنی و توسعه صادرات مجدد از طریق منطقه آزاد چابهار، میتواند سطح روابط اقتصادی دو کشور را از مبادلات سنتی به همکاریهای تولیدمحور و پایدار ارتقا دهد.
از منظر کلان، چابهار این ظرفیت را دارد که به محور همگرایی اقتصادی ایران، افغانستان و سایر شرکای منطقهای تبدیل شود و نقش مکملی در اتصال بازارهای آسیای جنوبی، آسیای میانه و حوزه اقیانوس هند ایفا کند.
تحقق این چشمانداز، مستلزم عزم جدی دستگاههای اجرایی، هماهنگی فرابخشی، اجرای دقیق تفاهمنامههای موجود و استمرار گفتوگوهای دوجانبه و چندجانبه است.
در صورت تحقق این الزامات، چابهار میتواند از یک مزیت جغرافیایی بالقوه به یک واقعیت ژئواکونومیک بالفعل تبدیل شود؛ واقعیتی که افزایش پایدار حجم تجارت، تعمیق روابط اقتصادی ایران و افغانستان، تقویت نقش ترانزیتی کشور و شتاببخشی به توسعه جنوب شرق ایران را بهصورت همزمان به همراه خواهد داشت.
به گزارش ایرنا، منطقهٔ آزاد چابهار با مساحت ۸۲ هزار هکتار در جنوبشرقی ایران و سواحل مکران است؛ در سال ۱۳۹۸ با موافقت مجلس شورای اسلامی، شهر چابهار و بندرهای شهید بهشتی و شهید کلانتری و پنج هزار هکتار از محدوده متصل به نقطه مرزی ایران و پاکستان با عنوان منطقه منفصله ریمدان به منطقهٔ آزاد چابهار افزوده شد.
شهرستان چابهار با سه بخش مرکزی، پلان و پیرسهراب و بیش از ۲۰۰ هزار نفر جمعیت در ۷۰۰ کیلومتری جنوبشرقی زاهدان مرکز استان سیستان و بلوچستان است.