به گزارش ایرنا، قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران و سرآغازی بر نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) بود. این قیام در اعتراض به دستگیری ایشان پس از سخنرانی تند علیه لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید شاه صورت گرفت و شهر اصفهان نیز به عنوان یکی از مراکز مهم مذهبی و با سابقه طولانی در مبارزات اجتماعی و سیاسی، در این رویدادهای خرداد ۱۳۴۲ و پس از ۱۵ خرداد نقشی فعال ایفا کرد و همواره همراه مبارزات انقلابی در سایر استانها بود.
اصفهان با داشتن حوزه علمیه قوی و بازاری با نفوذ، همواره به مسائل سیاسی و مذهبی حساسیت نشان میداد. پس از قیام ۱۵ خرداد مردم قم، عوامل مختلفی در برانگیختن احساسات مردم اصفهان در خرداد ۱۳۴۲ و پس از نقش داشتند که مخالفت با سیاستهای حکومت پهلوی، نفوذ روحانیت و مراجع تقلید، ارتباط با قم و حمایت سنتی بازاریان اصفهان از روحانیت و و حرکتهای مذهبی از جمله مهمترین آن ها بود.
حوزه علمیه اصفهان در دهه ۴۰ هجری شمسی، با بیش از سه هزار طلبه، به مرکزی برای تبیین مکتب اسلام و نظریههای اسلامی تبدیل شده بود. علمایی مانند شهید آیتالله دکتر بهشتی، آیتالله سید حسین خادمی و آیتالله سید جلالالدین طاهری با تلاشهای علمی خود، به کادر سازی و تربیت نیروی انسانی انقلابی پرداختند.
اقدامات شاه در آن دوران همواره با مخالفت بخشهایی از روحانیت و اقشار مذهبی اصفهان مواجه بود و بر اساس کتاب «اسناد انقلاب اسلامی، جلد اول؛ تاریخ قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک» اصفهان همواره یکی از کانون های مخالفت با سیاستهای حکومت پهلوی بود.
در کتاب «یاران امام به روایت اسناد ساواک؛ نهضت امام خمینی» آمده است حضور علمای برجسته در اصفهان که با امام خمینی (ره) و اهداف نهضت ایشان همسو بودند، از جمله آیتالله سید حسین خادمی که از شخصیتهای برجسته و مورد احترام در اصفهان بود و همچنین دیگر روحانیون سرشناس که در روشنگری مردم و هدایت اعتراضات نقش مهمی ایفا می کردند از یک سو و حمایت مراجع تقلید قم و نجف که از طریق اعلامیه و پیام به مردم اصفهان میرسید و بر آنها تاثیرگذار بود از سوی دیگر منجر به آن شده بود که این دیار کانون اعتراضات ضد حکومت پهلوی باشد.
حوزه علمیه اصفهان همواره ارتباط نزدیک و عمیقی با حوزه علمیه قم، مرکز اصلی نهضت، داشت و اخبار و اعلامیههای مربوط به امام خمینی (ره) و سایر مراجع مانند آیتالله گلپایگانی که در آن مقطع در قم حضور داشتند به سرعت در اصفهان منتشر میشد، ضمن آن که بازاریان اصفهان به طور سنتی از حامیان روحانیت و حرکتهای مذهبی بودند و در اعتصابات و اعتراضات بر اساس اسناد کتاب «تاریخ سیاسی معاصر ایران» نقش فعالی داشتند.
وقایع خرداد ۱۳۴۲ در اصفهان
بر اساس «گزارشهای شهربانی و ساواک اصفهان» همزمان با انتشار خبر دستگیری امام خمینی (ره) در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ (مطابق با ۱۲ محرم ۱۳۸۳ قمری)، شهر اصفهان نیز شاهد واکنشهای مردمی بود و مردم دیار نصف جهان، به ویژه طلاب، بازاریان و اقشار مذهبی، در نقاط مختلف شهر، از جمله مسجد سید، مسجد جامع، مسجد شیخ لطفالله و اطراف بازار، دست به تجمع و تظاهرات زدند و شعارهایی در حمایت از امام خمینی (ره) و سایر مراجع و علیه حکومت سر داده شد.
در کتاب «اسناد نهضت اسلامی ایران» آمده است: «بازار اصفهان نیز در همراهی با اعتراضات و در پاسخ به فراخوان علما و مراجع تقلید تعطیل شد که این تعطیلی نشاندهنده همبستگی بازاریان با روحانیت بود. روحانیون و فعالان سیاسی اصفهان در مساجد و تجمعات مردمی به سخنرانی پرداخته و اعلامیههای امام خمینی (ره) و سایر مراجع تقلید (که خواستار آزادی امام و محکومیت اقدامات رژیم بودند) را توزیع میکردند.»
آیتالله خادمی نیز به عنوان یکی از مراجع تقلید ساکن اصفهان نقش مهمی در آرام کردن اوضاع و در عین حال پیگیری وضعیت امام خمینی (ره) داشت. ایشان با صدور اعلامیهها و تلگرافهایی به مراجع قم و نجف و همچنین به مقامات دولتی، خواستار آزادی امام و رسیدگی به وقایع شدند. دیگر علمای اصفهان نیز در مساجد و منابر به روشنگری و هدایت مردم پرداختند. (زندگی و مبارزات آیتالله خادمی).
واکنش حکومت پهلوی به حمایت اصفهان از قیام ۱۵ خرداد
بر اساس اطلاعات کتاب «یاران امام به روایت اسناد ساواک؛ نهضت امام خمینی» حکومت پهلوی به سرعت به اعتراضات در اصفهان و سایر شهرها واکنش نشان داد و با گسترش اعتراضات، حکومت نیروهای نظامی و امنیتی بیشتری به اصفهان اعزام کرد که اسناد ارتش در خرداد ۱۴۳۲ نیز موید این امر است.
فهرست دستگیرشدگان خرداد ۱۳۴۲ به ویژه در روزهای ۲۱ تا ۲۵ خرداد در اسناد ساواک نشان می دهد تعداد زیادی از روحانیون، بازاریان و فعالان سیاسی اصفهانی که در سازماندهی و هدایت اعتراضات نقش داشتند، توسط ساواک و نیروهای امنیتی دستگیر و زندانی شدند.
نیروهای دولتی با تظاهرکنندگان برخورد کرده و سعی در متفرق کردن آنها داشتند. منابع اشاره دارند که درگیریهای اصفهان نسبت به تهران و قم کمتر بوده و تلفات جانی گزارش نشده یا بسیار محدود بوده است که علت اصلی آن تدابیر و مدیریت برخی علما مانند آیت الله خادمی برای جلوگیری از تشدید خشونت بود، اما فضای اصفهان در آن دوران به شدت امنیتی شد.
ساواک اصفهان نیز در آن دوران نفش مهمی در جلوگیری از گسترش اعتراضات داشت و با صدور دستورهایی برای ممانعت از ورود افرادی که قصد پیوستن به اعتراضات اصفهان از شهرهای دیگر را داشتند از ادامه تظاهرات و سرایت آن به سایر نقاط جلوگیری کرد.
پیامدهای اعتراضات خرداد ۱۳۴۲ در اصفهان
اعتراضات خرداد ۱۳۴۲ در اصفهان، اگرچه توسط حکومت سرکوب شد، اما پیامدهای مهمی در پی داشت که تقویت روحیه مبارزه، افزایش آگاهی سیاسی، تحکیم پیوند روحانیت و مردم و زمینهسازی برای انقلاب اسلامی از جمله مهمترین آن ها بود.
نقش علما و مراجع تقلید در هدایت اعتراضات خرداد ۱۳۴۲ اصفهان و همراهی مردم با آنان، پیوند میان روحانیت و اقشار مختلف جامعه را در اصفهان مستحکمتر کرد.
اعتراضات خرداد ۱۳۴۲ در اصفهان، مانند سایر شهرها، به عنوان جرقهای اولیه، زمینههای شکلگیری و گسترش انقلاب اسلامی را در سالهای بعد فراهم آورد. اصفهان در جریان انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ نیز یکی از کانونهای مهم مبارزه با الهام از همان حرکت اولیه و با رهبری روحانیت و مراجع بود (ریشههای انقلاب اسلامی).
در مجموع، اصفهان در اعتراضات خرداد ۱۳۴۲ همگام با سایر شهرهای ایران، نقش مهمی در ابراز مخالفت با سیاستهای حکومت پهلوی و حمایت از امام خمینی (ره) و سایر مراجع تقلید ایفا کرد و این حضور فعال، نشاندهنده عمق باورهای مذهبی و روحیه ظلم ستیزی مردم این شهر تاریخی بود و تاثیر بسزایی در تداوم مبارزات اسلامی تا پیروزی انقلاب اسلامی داشت.
یاد امام خمینی(ره) و قیام ۱۵ خرداد، فرصتی برای بازخوانی تاریخ و الگوبرداری
استاندار اصفهان در این پیوند گفت: سالگرد ارتحال ملکوتی بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی (ره) و همچنین گرامیداشت قیام تاریخی پانزدهم خرداد، فرصتی است تا بار دیگر به عظمت اندیشه و روح بزرگ مردی بپردازیم که با ایمان راسخ، شجاعت بینظیر و بصیرت عمیق، مسیر تاریخ ایران و جهان اسلام را دگرگون ساخت.
مهدی جمالی نژاد ادامه داد: امام راحل (ره) به عنوان منجی امت اسلامی، الگویی بیبدیل از رهبری الهی، اخلاص و خدمت به خلق بود که با تکیه بر ایمان به خداوند متعال و باور به قدرت مردم، افقهای تازهای در مسیر استقلال، عدالت و پیشرفت ایران اسلامی گشود.
وی اظهار داشت: قیام ۱۵ خرداد نیز نقطه عطفی در تاریخ مبارزات ملت ایران بود که با هدایت حضرت امام (ره)، اراده ملت برای مقابله با ظلم و استبداد را به نمایش گذاشت و آغازی برای حرکت بزرگ انقلاب اسلامی شد.
وی یادآور شد: یاد و خاطره آن رهبر فرزانه، شهدای گرانقدر انقلاب اسلامی و قیام خونین ۱۵ خرداد را گرامی میداریم و با تجدید میثاق با آرمانهای بلند ایشان، از خداوند متعال توفیق و سربلندی برای ملت بزرگ ایران و استان عزیز اصفهان مسالت مینماییم.
