به گزارش ستاد خبری سیودومین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، «عصری با شاعران و نویسندگان کودک و نوجوان» دوشنبه (۲۸ آبان ۱۴۰۳) همزمان با ششمین روز از هفته کتاب سیودوم با حضور عبدالحسین کلانتری؛ معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و علی رمضانی؛ مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و دبیر سیودومین دوره هفته کتاب، نیکنام حسینی پور؛ مشاور وزیر و رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و جمعی از شاعران و نویسندگان شاخص حوزه کودک و نوجوان در سرای اهل قلم برگزار شد.
عبدالحسین کلانتری؛ معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این نشست گفت: دیدار با شاعران و نویسندگان کودک و نوجوان فرصت مغتنمی است تا تجربههای آنها را به صورت فشرده و خلاصه بشنوم. البته به عنوان کسی که محصولات فرهنگی کودکان و نوجوانان توسط فرزندم استفاده میشود گاهی تعجب میکنم که فرزندم جلدهای متعددی از کتابهای این حوزه را در مدتزمان کوتاهی با اشتیاق مطالعه میکند. این موضوع نشاندهنده این است که کار شاعران و نویسندگان کودک و نوجوان دشوار و بسیار تاثیرگذار است، چراکه دوره کودکی و نوجوانی، مقطعی بسیار حساس و پرمسئولیت است.
وی با اشاره به این که قلم زدن در حوزه کودک و نوجوان سخت بوده و از توان هرکسی برنمیآید، افزود: چندین سال پیش برای نگارش کتاب علوم اجتماعی دبیرستان دعوت شده بودم، اما اعلام کردم که توان قلم زدن برای مخاطب نوجوان را ندارم، چراکه نوشتن برای این محدوده سنی پیچیده و حساس است.
معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: شاکله شخصیتی انسان در دوره کودکی شکل میگیرد و دغدغههایی که برای این حوزه وجود دارد صحیح است. اما اینکه میتوانیم در این لایهها ورود پیدا کنیم یا نه جای تامل دارد، چراکه در همین جمع برخی خواستار استحکام ممیزی هستند و برخی درخواست حذف آن را دارند. این در حالی است که باید طبق یک چهارچوب حرکت کنیم. در این مدت با کارشناسان جلساتی در خصوص نظارت و کارشناسی ممیزی داشتم و باید عرض کنم که واقعا کار پیچیدهای است و اختلاف نظر بسیاری در این مورد وجود دارد. جمعبندی در این حوزه جبری نیست و محاسبه بسیار پیچیدهای دارد، چراکه به عنوان مثال ممکن است اثری موجب افزایش خلاقیت اما باعث بیانضباطی شود. هرجا نظم را محکم بگیریم، خلاقیت سرکوب میشود و هرجا خلاقیت را بسط دهیم بینظمی به وجود میآید. بنابراین پیدا کردن نقطه بهینه بسیار دشوار است.
کلانتری ادامه داد: سوال من این است که چگونه میخواهیم تنوع و تکثر آراء را متمدنانه مدیریت کنیم تا سرجمع این آراء و نظرات به نفع نظام باشد. در واقع این کار دشوار است و یقینا با فرایندهای بروکراتیک حل نمیشود و راهحل آن، گفتوگو است.
وی افزود: عرصه فرهنگ، عرصه گفتوگو است و راه دیگری برای حل اختلاف نظر وجود ندارد. وقتی با وجود اختلاف نظر گفتوگو میکنیم، نظرات ما یکی نمیشود، اما به نقاط مشترک خواهیم رسید و فضا تلطیف و شفاف میشود. عیب کار آنجاست که میخواهیم صفبندیهای فرهنگی را با نزاعهای سیاسی حل کنیم، درحالیکه سیاستبازی بلایی است که دامن عرصه فرهنگ را گرفته است. این به معنای بیتوجهی به عرصه سیاست نیست، بلکه به معنای پیشگیری از سیطره سیاست بر عرصه فرهنگ است.
کلانتری اضافه کرد: منطق سیاست منطق اعمال قدرت است، اما منطق حوزه فرهنگ، استدلال، تفاهم و اجماع است. عرصه اقتصاد نیز محل تبادل ثروت است و منطق آن متفاوت است. اگر شما از جنبه زیباییشناختی از یک سیب تعریف کنید، کسی که اهل اقتصاد است میپرسد در نهایت قیمت آن چقدر است؟ اساسا این منطق نباید سیطره پیدا کند و به این معنا نیست که اقتصاد را حذف کنیم. اصالت عرصه فرهنگ نباید از بین برود و باید هویت خود را حفظ کند.
معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: باید توجه داشت که عرصه فرهنگ، عرصه گفتوگوست و باید آن را پاس داشت و تقویت کرد. معتقدم تحت هیچ شرایطی نباید میز گفتوگو را ترک کرد. حتی اگر توهین به طرفین صورت بگیرد. در واقع مسائل باید با گفتوگو حل شود، چون همه مسائل لاینحل نیست، اما باید دقت کرد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یک ضلع حل مسائل است و اضلاع دیگری هم باید برای تصمیمگیری نظر بدهند.
کلانتری گفت: تجربه انواع حمایتها از ناشران، کتابفروشان، نویسندگان و مصرفکنندگان در دورههای مختلف وجود داشته که دارای فواید و ضررهایی بوده است و میتوان با بررسی آنها جمعبندی کرد و به نتیجه رسید. پیدا کردن نقطه اهرم و تقویت حلقهها طی گفتوگو حاصل میشود. معتقد نیستم که میتوانیم معجزه کنیم اما میتوانیم گامبهگام فضا را بهبود ببخشیم و از مشکلات این حوزه بکاهیم.
وی ادامه داد: سیدعباس صالحی، احمد مسجدجامعی و یاسر احمدوند پیش از این در مدت مسئولیت خود با هدف اعتلای این حوزه زحماتی کشیدند و قطعا گامهایی برداشتهاند. تاریخ نه با مسئولیت من آغاز شده و نه با من به اتمام میرسد اما امیدوارم اثر مثبتی در این مدت داشته باشم.
علی رمضانی، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران نیز در ادامه این نشست گفت: گزارش تحلیلهای سی و یک سال فعالیت کتاب کودک در پایگاه اطلاع رسانی خانه کتاب و ادبیات ایران در دسترس عموم قرار دارد. امیدوارم آنچه نیاز به اشاعه دارد، اشاعه دهید و هرچه مورد نقد است، نقد و بررسی شود.
در ادامه این نشست شاعران و نویسندگان حوزه کودک و نوجوان به بیان نظرات خود پرداختند.
اهمیت احیاء مجلات کودک و نوجوان
مصطفی خرامان در این نشست با اشاره به اهمیت مطبوعات کودک و نوجوان گفت: در گذشته فعالیت مجلات سروش نوجوان، رشد، سوره نوجوان و کیهان بچهها عامل کمک به کودکان و نوجوانان خلاق بود. در واقع آنها جایی داشتند که به راحتی مجله مورد علاقهشان را بخرند و برای همان نشریه هم داستان بفرستند و داستانهای آن را مطالعه کنند. اما اکنون این امکان وجود ندارد و جایی برای چاپ و توجه به داستانهای کوتاه کودک و نوجوان وجود ندارد.
وی افزود: اگر قرار باشد ناشران از فضا و فعالیتهای نویسندگان کودک و نوجوان، شناخت و در مطبوعات کودک و نوجوان هم فعالیت نداشته باشند، نمیتوانند نیروی جوان تربیت کنند. بالاخره یک روز کار نویسندگان فعال و پیشکسوت تمام میشود و نیروهای جوانتر باید تربیت شوند و به این حوزه ورود پیدا کنند.
خرامان با بیان اینکه اکنون بیشتر ناشران بر چاپ آثار ترجمه تمرکز دارند و آثار تالیفی را جذاب نمیدانند، گفت: نوشتن آثار تالیفی جذاب دوسال زمان لازم دارد. باید در طی این دو سال نویسنده از لحاظ مالی حمایت شود.
آشتی با نویسندگان کودک و نوجوان
مریم اسلامی در ادامه این نشست بیان کرد: طرحی از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان وجود دارد با عنوان «دو پنجره» که مربوط به تربیت نیرو و مخصوص نوجوانان سراسر کشور است. طی این طرح، نویسندگان، شاعران و چهرههای ملی را با کتابهایشان به مراکز کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان میروند تا هم کتابها نقد و بررسی شوند و هم کودک و نوجوان با آثار خوب آشنا شوند. بهتر است نویسندگان همه طیف ها در این نشست ها باشند و از ایشان استفاده شود.
وجود موانع فرادولتی برای رفع مشکلات
شهرام شفیعی نیز در ادامه این نشست گفت: اخیرا بیشتر کنار یکدیگر جمع میشویم و تصور میکنم باید این دیدارها تداوم پیدا کند. نه به جهت طرح بعضی نقدها که شاید تکرار آنها بیاثر است. موانع فرادولتی برای رفع مشکلات وجود دارد و شاید اراده مردمی و ملی نیاز دارد. ما در موسسهای خیریه با حضور شاعران و نویسندگان بدون هیچ چشمداشت مالی و پشتوانه دولتی فعالیتهای بزرگ فرهنگیای انجام داده ایم و افتخار میکنیم.
وی افزود: تصور میکنم اگر تولیدات جذاب داشته باشیم میتوانیم در زمینه مطبوعات کودک و نوجوان فعالیت کنیم. در سه سال گذشته در محلهای در جنوب شهر تهران با کمک مردم یک نشریه کوچک ۴ صفحهای منتشر میکنیم که به دست کودکان و نوجوانان سراسر کشور میرسد و بازخورد خیلی خوبی از آن دریافت کردیم.
شفیعی در ادامه بیان کرد: در کنار یکدیگر که قرار میگیریم ظرفیتها و امکانات ناشناختهای آشکار میشوند که اگر آنها را به دولت ارائه دهیم، دولت میتواند از جهت دلگرمی، همراهی و راهنمایی به ما کمک کند تا مشروعیت، تاثیر و تداوم آن بیشتر شود. از این جهت ایننوع گفتوگوها و کنار یکدیگر نشستنها را پیشنهاد میکنم.
جای خالی نشریات نقد و پژوهش
انسیه موسویان نیز در ادامه این نشست عنوان کرد: در گذشته نشریات «کتابهای ماه» و «پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان» منتشر میشد. بر اساس آن تنور نقد و پژوهش همیشه داغ بود و به پویایی و شکوفایی ادبیات کودک و نوجوان کمک میکرد و باعث آشنایی با تازههای نشر میشد. اما سالهاست که فعالیت این مجلات تعطیل شده است. خواهشمندم به هرشکلی که امکان دارد مجددا چراغ نقد و پژوهش روشن شود و رونق بگیرد.
وی ادامه داد: چندین سال است که شعر نوجوان از طرف ناشران جدی گرفته نمیشود و درحال حذف از ادبیات کودک و نوجوان است. آنوقت نگرانیم که چرا نوجوانان شعر بزرگسال میخوانند و به آنچه مناسب سن خودشان است مراجعه نمیکنند. ناشران میگویند شعر نوجوان بازار فروش ندارد و هیچیک پذیرای چاپ و انتشار آن نیستند. درصورتیکه این حوزه مخاطب خود را دارد و اگر کتاب مناسبی چاپ و معرفی شود، در بازار فروش خواهد داشت.
ممانعت از انتشار آثار بیکیفیت
ناصر کشاورز در ادامه این نشست بیان کرد: همیشه سوالم این بوده چرا دوستان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به ممیزی کتابهای کودک و نوجوان جدیتر نمیپردازند. چون متاسفانه سالهاست شاهد کتابهایی با ارزش ادبی و تصویرگری بسیار پایین هستیم که توسط افراد ناآشنا نگاشته شدهاند. برای من سوال است که این آثار چگونه مجوز چاپ میگیرند؟ من به ممیزی کتاب بزرگسال اعتقاد ندارم، اما در مورد کتاب کودک نباید اینگونه باشد.
وی افزود: در جشنوارههایی که به عنوان داور حضور دارم با انبوه کتابهایی روبهرو میشوم که فاقد هرگونه ارزش ادبی و هنری هستند. شاید از هزار کتاب ۳۰ کتاب مورد داوری قرار بگیرند. چرا با این وضعیت هرکس به خود اجازه میدهد که برای کودکان کتاب بنویسد و اندک ذوق و اندیشهای را که ندارد به مخاطب ارائه دهد؟ آنها سلیقه خود را با این کار به کودک اعمال میکنند. نام این آزادی نیست، چراکه ما در برابر کودکان مسئولیم. این ظلم بسیار بزرگی است که برخی با کوتهاندیشی و سهلانگاری انجام میدهند. باید استانداردهای اثری که به کودک ارائه میشود توسط یک گروه تخصصی مورد بررسی و اعمالنظرهای بیشتری قرار گیرد.
لزوم آشنایی نویسندگان با محتوا و فرم مدرن
محمد دهریزی نیز در ادامه این نشست گفت: سالهاست که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی معیار مشخصی برای شرکت نویسندگان کودک و نوجوان در جشنوارههای خارجی ندارد. هدف این مسابقات، مسافرت به خارج از کشور نیست. ضرورت دارد نویسندگان در جشنوارهها حاضر شوند. چراکه در سه دهه اخیر ادبیات کودک به لحاظ نوع فرم و گوناگونی ژانر در دنیا دگرگون شده و ژانرها و فرمهای پسامدرنیستی بنیاد ادبیات کودک را تغییر دادهاند. اما نویسندگان ایران در همان فرم و ژانرهای قدیمی مینویسند. اگر ما بخواهیم دور خود بچرخیم و با شیوههای جدید نویسندگان آشنا نشویم، مخاطب، آثار ترجمه را به تالیفی ترجیح میدهد. برخی کودکان در نمایشگاهها، کتاب را ورق میزنند و اینجاست که فرم پیش از محتوا آنها را مرعوب خود میکند. نویسندگان باید با حضور در جشنوارههایی مانند جشنواره بولونیا با فرمهای جدید آشنا شوند.
تشکیل شورای حل اختلاف تخصصی
محسن هجری نیز در ادامه این نشست بیان کرد: درخواست داریم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با هماهنگی وزارت آموزش و پرورش دروازه مدارس را به روی نویسندگان باز کند. اگر بین نویسندگان کودک و نوجوان با مخاطب ارتباط برقرار نشود و کتابهای ما به مدارس نرود، عملا اتفاقی رخ نخواهد داد.
وی در ادامه گفت: حل مشکل بیمه نویسندگان ضروری است. همچنین انتظار می رود شورای حل اختلاف تخصصی برای حوزه ادبیات تشکیل شود.
ادبیات کودک در ایران دولتی است
محمدرضا یوسفی نیز در ادامه این نشست گفت: ادبیات کودک ما ادبیاتی کاملا دولتی است. ما در این حوزه ۲۰ درصد نشر خصوصی و مستقل داریم. این وضعیت بحرانی است. خواهشمندم برای خارج شدن از بحران ممیزی کاهش پیدا کند.
وی افزود: پس از انقلاب اسلامی یک رمان و داستان کودک در مکتب ناتورالیستی نداریم و نویسندگان مجبورند که تفکر سیاسی خود را کنار بگذارند و سپس وارد ادبیات کودک شوند. درحالیکه نویسندهای که تفکر سیاسی نداشته باشد یعنی جهانبینی ندارد و این یک فاجعه است.
یوسفی ادامه داد: کتاب کودک بازاری گسترده دارد اما کتاب کودک درخور و قابل اعتنا کم است، چراکه بسیاری از ناشران خوب دیگر کتاب کودک چاپ نمیکنند.
مسئولانی که با ادبیات کودکو نوجوان بیگانهاند
مریم زندی نیز در ادامه این نشست گفت: اگر تصمیمگیرندگان ادبیات کودک و نوجوان از خود این حوزه باشند اتفاقات خوبی رخ میدهد، چراکه حتی گاهی برخی مسئولان تصور میکنند ادبیات کودک و نوجوان، یعنی فعالیت کودکان و نوجوانانی که شعر و داستان مینویسند. در واقع آنها شناخت صحیحی از این حوزه ندارند. همچنین گاهی بزرگسالنویسانی برای ادبیات کودک و نوجوان تصمیم میگیرند که شعر را محدود به غزل و فقط رمان بزرگسال را داستان میدانند. بنابراین بهتر است جلسات حوزه کودک و نوجوان با متخصصان این امر صورت بگیرد. برگزاری دوره قاصدک در سالهای اخیر در خانه کتاب و ادبیات ایران اتفاق خوبی بود، چراکه تصمیمگیرندگان و برگزارکنندگان آن متخصص حوزه کودک و نوجوان بودند. امیدوارم این روند تداوم داشته باشد.
توسعه بازار بینالمللی کتابهای کودکو نوجوان
محمد حمزهزاده نیز در ادامه این نشست بیان کرد: جمعیت فعلی فعال در ادبیات کودک و نوجوان حاصل فضای بوجود آمده پس از انقلاب اسلامی است. این یک دارایی مهم است. با توجه به آماری که خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر کرده است، کتابهای ادبیات کودک و نوجوان از لحاظ تیراژ، گردش اقتصادی و رونق با فاصله بالایی نسبت به ناشران دیگر در بازار نشر حضور دارند. بنابراین آنچه توقع میرود این است که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به وظیفه ناشران آگاه باشد و به توسعه بازار بینالمللی بیشتر توجه کند. این در حالی است که افزودن بخش کودک و نوجوان به فعالیتهای خانه کتاب و ادبیات ایران نشاندهنده توجه این مجموعه به اهمیت و قدرشناسی آن است و امیدوارم این روند تداوم یابد.
فعالیتهای مثبتِ متوقف شده دوباره شروع شوند
محسن پرویز نیز در ادامه این نشست گفت: برخی معتقدند که ممیزی بیشتر و سختتری برای کتاب کودک و نوجوان صورت بگیرد و برخی معتقدند نباید ممیزی انجام شود. جمعبندی این نظرات کار سختی است. اگر آقای کلانتری در این وضعیت با همه کسانی که درحال خدمت به کشور و کمککننده به اقتدار فرهنگ هستند رابطه مهربانانهای داشته باشند عاقبت به خیر خواهند شد.
طیبه شامانی نیز در ادامه این نشست با اشاره به مشکل گرانی کاغذ، بیان کرد: مجلههای «نبات» و «نینی نبات» بسیار باکیفیت هستند اما به علت گرانی کاغذ نمیتوان آنها را منتشر کرد. این در حالی است که اگر ناشران بودجه خرید کاغذ داشته باشند و بتوانند کاغذ تهیه کنند بیشتر سراغ مولفان میآیند و با افزایش شمارگان، حق مولف بیشتر خواهد شد.
مجید راستی هم در ادامه این نشست عنوان کرد: امیدوارم فعالیتهای خوبی که متوقف شده، احیاء شود. همچنین امیدوارم در آینده مسائل دستهبندی شود و همفکری و همراهیها تقویت شود و تداوم پیدا کند. همیشه یکی از مشکلات فرهنگی ما دسترسی سخت به مدیران بوده است. همچنین امیدوارم آقای کلانتری با ادبیات کودک و نوجوان دغدغهمند برخورد کند و به سهم خود در جایگاهی قرار بگیرد که تمام فعالان ادبیات کودک در آن قرار دارند.
حبیب یوسفزاده، محمدرضا شمس، حمیدرضا شاهآبادی، عباس جهانگیریان، محمد میرکیانی، سید احمد میرزاده، مرجان فولادوند، جعفر ابراهیمی شاهد، کاظم طلایی، احمد عربلو، حمید هنرجو، زهره پریرخ، یوسف قوجق، مریم اسلامی، هادی خورشاهیان و حسین تولایی از دیگران حاضران در این جلسه بودند.
سیودومین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «خواندن برای همدلی» از ۲۳ آبان (۱۴۰۳) شروع شده و امروز سیام آبان (۱۴۰۳) به کار خود پایان میدهد.