فردین علیخواه طی یادداشتی در کانال خود نوشت:
◽️اروینگ گافمن در سال 1963 کتاب رفتار در فضاهای عمومی را منتشر کرد. او در این کتاب برای نخستینبار اصطلاح «بیاعتنایی مدنی» را بکار برد. همانطور که از نام کتاب مشخص است این اثر درباره رفتارهای افراد در فضاهای عمومی است. گافمن از جمله جامعهشناسانی است که تحقیقات گوناگونی درباره رفتارهای افراد در زندگی روزمره انجام داده است.
بیاعتنایی مدنی، رفتاری بین خیرهشدن بیوقفه و مستقیم، و ندیدن کاملِ دیگری است. حتماً عکسهایی از مسافران مترو و اتوبوس، مطب پزشکان، فرودگاهها یا هر سالن انتظار دیگری را دیدهاید. حتماً دیدهاید که افراد به روزنامه، مجله، کتاب و این روزها به صفحهنمایش تلفن همراه خود نگاه میکنند. سایرین هم در چنین فضاهایی وانمود میکنند که نگاه بیهدف و جستهگریخته دارند. یکی از دلایل این رفتار، اجتناب از خیرهشدن مستقیم به دیگران است.
در جهان جدید این رفتار شکلی از ممارست مدنی است که ما در فضاهای عمومی رعایت میکنیم. در برخی از کشورهای جهان اگر کسی به دیگری نگاه مستمر و مستقیم داشته باشد بهمعنای نقض حریم خصوصی است. در چنین موقعیتی، به احتمال بسیار زیاد، فردی که هدف چنین نگاهی است به نگاهکننده نزدیک میشود و دلیل نگاه را سؤال میکند. به همین دلیل است که در برخی کشورها اگر فردی با فرد دیگری به ناگاه تماس چشمی داشته باشد لبخند میزند. یکی از معانی این لبخند آن است که «ببخشید. این تماس چشمی به ناگاه به وجود آمد و قصد بدی نداشتم». کلمه مدنی در این اصطلاح بیانگر همین موضوع یعنی مدنیت است.
بیاعتنایی مدنی، نوعی تعامل اجتماعی است. این تعامل بین غریبههایی جریان دارد که با هم مجاورت فیزیکی دارند. ما با بیاعتنایی مدنی پیامی را به دیگران منتقل میکنیم و آن، احتراممان به حریم خصوصی دیگران در فضاهای عمومی است. ما میدانیم که دیگری حضور دارد؛ ولی به او توجه مستقیم نداریم. بیاعتنایی مدنی در واقع اسکن محجوبانه و صلحآمیز دیگران است. ما هم میبینیم و هم نمیبینیم. بیاعتنایی مدنی یعنی خطری از جانب ما متوجه دیگران نیست و البته، خطری هم از جانب دیگران متوجه ما نیست. هر چند خودمان را با تلفن همراه یا مجله مشغول میکنیم؛ ولی درعینحال میدانیم که دیگران کنار ما حضور دارند.
ما در فضاهای عمومی تلاش میکنیم تا به این طریق مبادیآداب باشیم. نگاهمان زشت و توهینآمیز به نظر نیاید. میدانیم که نگاهِ کنجکاوانه نگاهی واکنشبرانگیز و توهینآمیز است. به همین دلیل نگاه را در مسیرهای مشروع میاندازیم، یعنی مسیرهایی که ناراحتی دیگران را به همراه نداشته باشد. ما در واقع با بیاعتنایی مدنی برای دیگران فضا ایجاد میکنیم تا احساس آرامش و امنیت کنند.
نکته مهم آن است که این انتظارات، دوطرفه و شکلی از توافق بین شهروندان در حیات شهری است. «من تو را به حال خود میگذارم و تو هم مرا به حال خودم بگذار». لحظهای تصور کنید که در فضاهای عمومی کسی نسبت به شما این هنجار اجتماعی نانوشته را نقض کند؟ دقیقاً چه احساسی دارید؟ بیتردید زنان نسبت به این رفتار احساس بسیار بدتری دارند بهویژه اگر نقضکننده این هنجار یک مرد باشد.
کلانشهر، محیط و محل تنوعات فرهنگی و اجتماعی است. ما هر روز در فضاهای عمومی شهری میتوانیم انتظار داشته باشیم که آدمهای عجیبوغریب، متفاوت و متمایز ببینیم. بیاعتنایی مدنی تمرینی برای زیستن در جهان جدید است. معمولاً در محیطهای کوچک این هنجار ضعیف و کمرنگ است. در این محیطها افراد تلاشی برای مدیریت چشمهایشان انجام نمیدهند و نهتنها نگاه میکنند؛ بلکه درباره سوژۀ تماشا حرف هم میزنند. ولی در کلانشهرها که محل شکلگیری هویتها و سبکهای زندگی متفاوت است بیاعتنایی مدنی هنجاری اجتنابناپذیر است.
البته باید این نکته را نیز یادآوری کرد که در جهان جدید افراد میآموزند که در کدام موقعیتها باید تابع هنجار بیاعتنایی مدنی باشند و در کدام موقعیتها خیرهشدن و چهبسا مداخله، امری مشروع و موجه است. نگاه به کودک یا سالمندی تکیده و مستأصل یا هر فردی که در موقعیتی مخاطرهآمیز قرار دارد امری سرزنشآمیز نیست و چهبسا گفتگو و کمک به آنها تحسینبرانگیز نیز باشد. ولی نگاه مستمر و مستقیم به فردی که ظاهر و لباسی متفاوتی دارد نقضکننده بیاعتنایی مدنی است.
سخن پایانی: جای بسی خوشحالی است که این روزها که متفاوت پوشی زیاد شده است اعلب مردم در شهرهای بزرگ به بیاعتنایی مدنی پایبندند. ولی در کل اگر در فضاهای عمومی افرادی متفاوت پوش میبینید بیاعتنایی مدنی پیشه کنید. نگاه وراندازانه شما به دیگری، مداخله در حریم اوست. با دیگران همانطور رفتار کنید که انتظار دارید دیگران با شما رفتار کنند.
انتهای پیام
∎
نظر شما