این گزارش که در شماره روز یکشنبه بیست و چهارم خرداد 1394 هجری خورشیدی به قلم حمید حاجی پور به چاپ رسید، می افزاید: قبلاً این همه باد نمیآمد حالا توی خیابانهای تهران باید مراقب باشی که کلاهت را باد نبرد. تقریباً روزی نیست که در و پنجره نلرزد و شبی نیست که کابلهای برق تا صبح تار نزنند. تا چند سال پیش این موقع سال دست به دعا میشدیم که بادی بوزد و دود گازوئیل و طعم سرب توی هوا و بوی سمی بنزن را پاک کند و دستی به سر و روی آسمان بکشد اما حالا باد است که یکه تازی میکند. حالا که هوا طعم سرب ندارد و بوی بنزن و چرک گازوئیل ندارد، انگار حسودیش شده باشد، هر روز آستینها را پر از گرد و غبار می کند و بر سر و روی شهر می پاشد. طفلک خانمهای خانهدار کهنه و دستمال از دستشان نمی افتد. یکسره از کولرهای آبی شکایت دارند که خاک بیرون را فوت میکند روی وسایل خانه.

میز تلویزیون و میز ناهارخوری و گلدان روی اوپن و وسایل خانه یکسره زیر لایهای از خاک نرم پنهان میشود و تا دستمال میکشی ساعتی دیگر همان است که بود. حالا دیگر خوزستان تنها نیست، هوای تهران و تبریز هم خاک آلود است. حالا روزی نیست که دعا نکنیم باد نیاید. راستی چرا این همه باد میآید و این همه خاک را از کجا برمی دارد و در آستین می ریزد.

برخی کارشناسان می گویند وزش باد در فصل های مختلف بویژه بهار، پدیدهای عادی است ولی نه بادهای این چند سال! همین سال گذشته بود که توفان سهمگینی با سرعت 110 کیلومتر در ساعت آسمان پایتخت را تیره و تار کرد و در کمتر از چند دقیقه خرابی های زیادی به بار آورد؛ مرگ 5 شهروند تهرانی در حادثه توفان خرداد 93.

البته این حادثه به حدی زیانبار بود که گذشته از خسارات مالی و جانی خسارات زیست محیطی مهلکی هم به همراه داشت؛ از بین رفتن پوشش گیاهی برخی مناطق محلی، شکسته شدن نزدیک به 3هزار درخت و جداشدن خاک های سطحی در اطراف تهران شرایط را بیش از پیش برای خودنمایی بادهای کم فشارتر و ضعیف تر آماده کرد. پس از آن طوفان هر طوفان کم فشار دیگری توانست خاک را براحتی بردارد و بر سر شهر بریزد. پس از بروز این طوفان که تهران تا آن زمان به خود ندیده بود موج مقصریابی شروع شد که فلان سازمان باید پیشبینی این وضعیت را میکرد یا فلان سازمان نتوانست هنگام بروز طوفان آن را مدیریت کند یا چرا اینطور و آنطور شد؟

مهندس ابوطالب حیدری، رئیس مرکز هواشناسی کردستان یکی از همان کارشناسانی است که وزش باد در فصل بهار بویژه خردادماه را عادی می داند. وی در این باره به «ایران» می گوید: «وزش بادهای محلی محصول اختلاف دما و گرم شدن هوا در مناطق مختلف است. نباید این پدیده را غیرطبیعی دانست و در این فصل بادهایی از غرب یا جنوب شرق کشور را در می نوردد. گاهی منبع این بادها داخلی است و گاهی هم از خارج از کشور. مثلاً سال گذشته بادهایی از فلات ایران برخی شهرهای کشور را درنوردید و به سمت کشور عراق و عربستان وزید.»

حیدری در ادامه به بروز باد همراه با گرد و غبار در برخی استان ها اشاره می کند و عقیده دارد: «بادهایی که از سوی جنوب شرق کشور و حتی بیابانهای کاشان و قم به سوی تهران یا سایر استانهای همجوار می وزد همراه با ریزگرد است و کانونش داخلی است ولی نکته ای که قابل تأمل است و جای بررسی های میدانی دارد خیزش خاک است.»

خیزش خاک

تا چند سال پیش در توبره باد خاک نبود و در این چند سال این همه گرد و خاک و آلودگی به همراه دارند. یادمان نمی رود هوای خوزستان را که صدها تن را به بیمارستان کشاند. در آن روزها همه مردم کشور نگران هوای اهواز بودند و لحظه به لحظه خبرها و عکس ها و گزارش ها را پیگیری می کردند.

حالا چند روزی است که هوای تهران و چند استان دیگر هم بوی خاک می دهد هر چند نه به اندازه فاجعه سال گذشته خوزستان. علت خیزش این همه خاک چیست؟

مهندس محمد رستگاری، رئیس اداره محیط زیست تهران در گفت و گو با «ایران» میگوید: «وزش باد در کل پدیده خوبی است و گذشته از مکانیسم طبیعی و قابلیت استفاده از آن به عنوان انرژی پاک میتواند آلودگی را از شهرها خارج کند ولی متأسفانه برخی دلایل باعث شده مکانیسم طبیعی بادها از بین برود و خود تبدیل به یک معضل شود.

به عنوان مثال، سال گذشته وقوع طوفان منجر به خیزش خاک های سطحی و از بین رفتن بخشی از پوشش گیاهی و ضعیف شدن خاک شد و زمین های فاقد پوشش مستعد فرسایش شدند که بر همین اساس با وزش بادهای ضعیف کمتر از 5 متر در ساعت هم خاک از روی زمین بلند می شد و منطقه ای را تحت تأثیر قرار می داد و به همین خاطر بسیاری از روزهای سال گذشته به دلیل وزش باد همراه با گرد و غبار روزهای آلوده معرفی شدند.»

رستگاری درباره مدیریت ضعیف آب در طول دهه های گذشته هم حرف های زیاد دارد: «خشکسالی و تغییرات اقلیمی و تغییر کاربری های زمین های باغی و کشاورزی، فعالیت معدن ها، وجود کارگاه ها و کارخانه های شن و ماسه در مجاورت شهرهای بزرگ و از همه مهمتر استفاده غیرقانونی از آبهای زیرزمینی و ضعف در مدیریت منابع آبی از عوامل مهم در فرسایش خاک و آلوده شدن شهرها به وسیله باد هستند. یعنی می توان گفت در بحث ریزگردهایی که کانونشان داخلی است، باد فقط یک وسیله برای انتشار است و مقصرش خود ما هستیم.

رئیس اداره محیط زیست استان تهران میافزاید: «مدیریت اراضی در چند دهه گذشته بسیار ضعیف عمل کرده است و برداشت بی رویه از آب و نبود نظارت در این زمینه منجر به فرو نشست زمین در برخی مناطق و ضعیف شدن استحکام خاک شده که آثارش هم وزش باد همراه با بلند کردن خاک های سطحی و انتقال آن به استان های دیگر است.

با این حساب در پدیده ریزگردها دو منشأ قابل بررسی است: اول؛ کشورهای عربی که در حال حاضر انتظار همکاری از سوی یکی از کانون های اصلی بروز ریزگرد کشورهای عربی یعنی عراق به دلیل درگیری با داعش وجود ندارد. دوم: کانون های داخلی که برخی از آنها قابل کنترل و مدیریت هستند. به عنوان مثال با فعالیت های بیولوژیک و کاشت گونه های مقاوم به بی آبی در بیابان ها و حاشیه شهرها و نظارت بر معادن و کارگاه های شن و ماسه می توان از بروز درصد عمدهای از ریزگردها جلوگیری کرد. ریزگردها در این چند سال به وجود نیامده اند که بشود یک شبه حلش کرد بلکه ریشه در چند دهه پیش دارند و به این سرعت نمی توان با آن مقابله کرد و دست کم به همان مدت که طول کشیده به وجود آید طول می کشد که از بین برود.»

حالا صبح که می خواهیم از خانه بیرون بزنیم باید لباسمان را بتکانیم، حالا هوای خانه با هوای بیرون فرقی نمی کند. آلودگی، آلودگی است می خواهد خاک باشد، دوده باشد یا دی اکسید کربن.

کافی است پای اخبار هواشناسی بنشینیم، اخبار وزش باد و طوفان در این استان و آن استان آدم را کلافه می کند: «طی دو روز آینده در ساعات بعد از ظهر و اوایل شب در برخی نقاط استانهای البرز، تهران، قم، مرکزی، شمال اصفهان و سمنان وزش باد و گرد و خاک پیش بینی می شود. در این مدت در استان های واقع در شمال شرق و شرق کشور نیز با وزش باد شدید در ساعات بعد از ظهر رو به رو خواهیم بود که اوایل شب در برخی نقاط با گرد و خاک همراه خواهد بود.» هر روز و هر شب اخبار همین است وزش باد همراه با گرد و خاک!

فریبا گودرزی،کارشناس مرکز هواشناسی درباره وزش های اخیر باد همراه با گرد و خاک در کشور عنوان می کند: «کم آبی های اخیر، خشکسالی و استفاده بیش از حد از منابع زیرزمینی منجر به خشک شدن خاک و از بین رفتن تراکم آن شده که با یک وزش باد خیزش خاک را رقم می زند. وزش باد در خردادماه پدیده طبیعی است و آن را در سال های گذشته داشته ایم و البته در سال های آینده هم خواهیم داشت و با کم بارشی که کشور به آن دچار شده است در خوشبینانه ترین حالت سال های بعد هم اگر بدتر نشود همین شرایط وجود خواهد داشت. وزش باد همراه با ریزگرد گذشته از اینکه زمین های کشاورزی و باغی را با تهدید روبرو می کند برای افراد سالمند، کودکان و گروه های حساس هم خطرناک است.»

باید فکری کرد، البته خرابی هایی که مدیریت آب، خاک و منابع طبیعی در دهه پیش به وجود آورده به گفته مهندس رستگاری یک شبه برطرف نمی شود و حل مشکل زمان زیادی می برد. این ها یک طرف، گرد و خاک داعش در عراق هم یک طرف. چه کسی فکر می کرد داعش هوا را هم به اندازه زمین کثیف کند؟

*منبع: روزنامه ایران

**گروه اطلاع رسانی**2002**9131