شرق: پس از انتشار خبر تلاش تروئیکای اروپایی و آمریکا برای تصویب قطعنامه ضدایرانی در نشست پیشروی شورای حکام شاهد برخی اظهارنظرها پیرامون برجام و مذاکرات وین هستیم. مجموعه این شرایط نشان از این دارد که ازسرگیری گفتوگوهای وین و حصول توافق با آینده چندان روشنی همراه نیست. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، پیشنویس این قطعنامه در روز جمعه (20 مرداد) به ۳۵ کشور عضو شورای حکام آژانس بینالمللی ارسال شده است. رویترز با ادعای رؤیت متن پیشنویس، عنوان کرد که در این پیشنویس آمده است: «الزامی و اضطراری است که ایران در جهت تحقق وظایف قانونیاش عمل کند و بدون تأخیر اقداماتی انجام دهد. ارائه توضیح معتبر درخصوص ذرات اورانیوم، ارائه اطلاعات، اسناد و پاسخهای مورد نیاز آژانس اتمی، اجازه دسترسی به اماکن و مواد مورد نیاز آژانس و اجازه نمونهبرداری از سوی آژانس اتمی از جمله اقداماتی است که ایران مطابق با این متن، باید به آنها عمل کند».
در متن مذکور قید شده است: «این شورا (حکام) نگرانیهای جدی درخصوص مسائل پادمانی مرتبط با سه سایت اعلامنشده (در ورامین، تورقوزآباد در حومه تهران و در مریوان در استان کردستان) دارد که به دلیل ناکافیبودن همکاری اساسی توسط ایران حلنشده باقی مانده است». آنگونه که مطرح شده است علاوه بر این سه مکان اعلامنشده، آژانس سؤالاتی هم درباره فعالیت آزمایشگاه جابر بن حیان دارد. پیرو این مسئله و با وجود همکاریهای تهران در ابتدای سال جاری درخصوص این آزمایشگاه، مجددا رافائل گروسی در مقام مدیر کل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در یکی از سخنرانیهای خود سؤالاتی را درباره این موضوع طرح کرد؛ بنابراین افزون بر سه سایت ورامین، تورقوزآباد و مریوان به نظر میرسد آزمایشگاه جابر بن حیان هم به عنوان چالش چهارم خود را به دایره اختلافات ایران و آژانس کشانده است. قطعنامه پیشنهادی قبلی آمریکا و تروئیکای اروپا علیه ایران که ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ در نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تصویب رسید، با واکنش تند تهران مواجه شد. در این راستا ایران برخی از همکاریها با آژانس را که فراتر از پادمان بود، متوقف کرد. به همین واسطه سازمان انرژی اتمی ایران فعالیت دوربینهای فراپادمانی، دستگاه اندازهگیری بر خط سطح غنا OLEM و فلومتر آژانس را قطع کرد. در عین حال این سازمان نصب سانتریفیوژهای پیشرفته را هم در دستور کار قرار داد. از این رو تصویت قطعنامه جدید در نشست چهارشنبه و احتمال واکنش مشابه تهران میتواند فضا را به سمت بحران بکشاند.
جزئیات نشست
وبگاه آژانس بینالمللی انرژی اتمی با انتشار اطلاعیهای جزئیاتی را درباره برگزاری نشست فصلی شورای حکام اعلام کرد. این وبگاه در اطلاعیهای اعلام کرد که نشست شورای حکام آژانس، چهارشنبه ۱۶ نوامبر (۲۵ آبان) رأس ساعت ۱۰:۳۰ به وقت محلی در وین آغاز میشود و تا ۱۸ نوامبر (۲۷ آبان) ادامه خواهد داشت. طبق اعلام این وبگاه نشست شورای حکام بهصورت غیرعلنی برگزار خواهد شد. شروع این نشست با بیانیه آغازین رافائل گروسی، مدیر کل آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواهد بود. گروسی همچنین قرار است پس از جلسه آغازین شورای حکام، ساعت ۱۳ روز چهارشنبه به وقت محلی یک نشست خبری برگزار کند. طبق اطلاعیه آژانس، دستور کار نشست شواری حکام نیز مشخص شد. مباحثی که در جلسه شورای حکام مطرح میشوند، شامل گزارش کمیته کمکها و همکاری فنی، بهروزرسانی پیشنویس بودجه آژانس برای سال ۲۰۲۳، راستیآزمایی و نظارت در ایران ذیل قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل، اجرای پادمانها در جمهوری دموکراتیک کره، اجرای توافقهای پادمانی انپیتی در جمهوری عربی سوریه، توافق پادمانی انپیتی با جمهوری اسلامی ایران، ایمنی هستهای، ایمنی و حفاظت هستهای در اوکراین، انتقال مواد هستهای در توافق تسلیحاتی آکواس (AUKUS) در تمامی جنبههای آن ذیل معاهده انپیتی خواهد بود.
اظهارنظرهای متناقض یا سیاست پلیس خوب و پلیس بد؟!
پس از فضای ضدایرانیای که طی دو ماه اخیر به واسطه اعتراضات در کشور از سوی اروپاییهای به مرحله اجرا درآمده است، اکنون شاهد مرحله تازهای از این سیاست هستیم. به موازات آمادهشدن شورای حکام در جهت تصویب قطعنامه جدید علیه پرونده فعالیتهای هستهای ایران مقامات اروپایی هم دست به موضعگیری و اظهارنظرهایی درخصوص مذاکرات هستهای، آینده برجام و توافق با تهران زدهاند؛ اظهارنظرهایی متعدد، متفاوت، متناقض و حتی متضاد که سناریوی پلیس خوب و پلیس بد یا سیاست چماق و هویج را به ذهن متبادر میکند. در همین راستا رئیسجمهور فرانسه در گفتوگویی عنوان کرد که در وضعیت موجود پیشنهادهای جدید نمیتواند به احیای توافق هستهای کمک کند. به گزارش خبرگزاری رویترز، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در گفتوگویی با رادیو فرانسه مدعی شد: «هیچگونه طرح پیشنهادی جدیدی نمیتواند در آینده نزدیک موجب احیای توافق هستهای شود و احتمالا رسیدن به چارچوب جدیدی برای پرداختن به این موضوع لازم خواهد بود». او در پاسخ به این سؤال رادیو فرانسه مبنی بر اینکه آیا فکر میکند مذاکرات احیای توافق هستهای میان تهران و قدرتهای جهانی، پس از وقفهای چندماهه از سر گرفته شود، گفت: «من هنوز در این باره بسیار محتاطم. فکر نمیکنم هر گونه پیشنهادی که در حال حاضر مطرح شود بتواند توافق هستهای را حفظ کند». رئیسجمهور فرانسه در ادامه اظهاراتش گریزی به تأثیر اتفاقات اخیر ایران بر سیاست خارجی تهران و آینده توافق هستهای زد و در این رابطه ادعا کرد که وضعیت سیاسی موجود در داخل ایران که با اعتراضاتی همراه است، وضعیت پیرامون توافق هستهای را تا حد زیادی تغییر داد؛ ازاینرو احتمال دستیافتن به توافقی با ایران را تضعیف کرد.
در مقابل این مواضع ناامیدکننده و منفی مکرون، دیگر مقامات اروپایی لحنی متفاوت را پیرامون آینده برجام به کار بردهاند. کما اینکه مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا دیروز دوشنبه و پیش از آغاز نشست شورای وزیران امور خارجه اروپا در بخشی از اظهاراتش با دفاع از اقدامات تحریمی اخیر اتحادیه اروپا علیه ایران در پی اتفاقات اخیر، گفت که موضوع برجام به این اقدامات بیارتباط است و با وجود آنکه مسیر مذاکرات چندان درست نیست، ولی همچنان کار روی این توافق با ایران ادامه دارد. آنگونه که وبگاه اقدام خارجی اتحادیه اروپا گزارش داد، جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا پیش از آغاز نشست شورای وزیران امور خارجه اروپا با تأیید گفتوگویش با حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران تصریح کرد: «من دیروز (یکشنبه) با وزیر امور خارجه ایران صحبت کردم. در این باره هم صحبت کردیم. درباره برجام و حمایت نظامی ایران از روسیه در جنگ اوکراین که باید متوقف شود». بورل در پاسخ به سؤال خبرنگاری مبنی بر اینکه آیا از نظر او، اقدامات تقابلی ایران در نتیجه اعمال تحریمهای جدید، منجر به ازبینرفتن برجام نخواهد شد، عنوان کرد: «هر کسی تحریم میشود، اقدمات تقابلی انجام میدهد، این بخشی از قاعده بازی است؛ ما آمادهایم. از نظر من این یک اشتباه است». مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در ادامه گفت: «از طرفی، من فکر میکنم برجام مسئله دیگری است. برجام راجع به هستهایشدن ایران است و بهترین راه جلوگیری از آن، کارکردن روی برجام است». این دیپلمات اروپایی افزود: «برجام در مسیر درستی نیست؛ در یک بنبست است اما کار بر روی آن ادامه دارد».
واکنش تهران
ولی برخلاف مکرون و حتی بورل، وزیر امور خارجه فنلاند مسیر رسیدن به توافق را بسیار همراه و نزدیک میداند. پکا هاویستو در جمع خبرنگاران با تکرار ادعاهای اخیر مقامات اروپایی علیه ایران، تأکید کرد: «امیدوارم موضوع احیای توافق هستهای ارتباطی به دیگر مسائل ایران پیدا نکند». به گزارش وبگاه سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا، پکا هاویستو، وزیر امور خارجه فنلاند، دیروز دوشنبه و پیش از آغاز نشست شورای وزیران امور خارجه اتحادیه اروپا در جمع خبرنگاران در پاسخ به این سؤال که با توجه به اقدامات تحریمی جدید اتحادیه اروپا علیه ایران و موضع ایران مبنی بر انجامدادن اقدامات تقابلی، آیا نگران این اقدامات، به ویژه تأثیر آن بر موضوع برجام است، گفت: «برجام موضوعی است که باید جدا از چیزهایی که الان اتفاق میافتد در نظر گرفته شود». هاویستو تأکید کرد: اتحادیه اروپا همواره قویا به برجام متعهد بوده است. وزیر امور خارجه فنلاند با تکرار اظهارات شرکای اروپاییاش درباره اتفاقات اخیر ایران خاطرنشان کرد: «مسلما الان مسائل دیگری با ایران داریم که یکی از آنها بهکارگرفتن خشونت علیه تظاهراتکنندگان، دختران و زنان برای تظاهرات است. بهکارگرفتن خشونت عیله تظاهراتکنندگان مسالمتجو بسیار تأسفبار است». او در پاسخ یه این سؤال که آیا امیدی به این دارد که این موضوعات جدا از موضوع برجام در نظر گرفته شود، گفت: «امیدوارم این موضوعات از هم تمییز داده شوند. چون برجام پیشینهای طولانی دارد و به حصول توافقی بر سر احیای برجام بسیار نزدیکیم».
در مقابل تمام این اظهارنظرهای متناقض و متضاد اروپاییها، سخنگوی وزارت امور خارجه همچنین در نشست خبری دیروز دوشنبه خود و در پاسخ درباره تلاش آمریکا و سه کشور اروپایی انگلیس، فرانسه و آلمان برای تصویب قطعنامه علیه ایران در جلسه پیشروی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی تصریح کرد: «به رغم تعامل نزدیک و مستمر ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی متأسفانه شاهد رفتارهای عجولانه و غیرسازنده این کشورها هستیم. آنها در تلاش هستند که با رویکرد سیاسی محملی برای اعمال فشار سیاسی به ایران ایجاد کنند و اینگونه رویکردها درحالیکه مذاکرات فنی و تکنیکی هیئت ایرانی با آژانس ادامه دارد، جای تأسف دارد. ما با رویکرد سیاسی چهار کشور مورد اشاره مواجه هستیم. اقدام به صدور قطعنامه در شورای حکام هیچ کمکی به حلوفصل امور فنی و پادمانی ایران نمیکند و صرفا روند همکاریهای فنی را با اختلال مواجه میکند. ما مخالف این روند هستیم. این کشورها قبلا نیز اقدام به اتخاذ چنین رویکرد غیرسازندهای کردند و قطعنامه علیه ایران صادر کردند. ایران نیز واکنش مناسب در چارچوب قانون مجلس به این اقدام نشان داد، ما به طرفهای اروپایی توصیه میکنیم که رفتاری توأم با درایت و تدبیر داشته باشند، در مسیر دیپلماسی حرکت کنند و از رفتارهای غیرسازنده خودداری کنند؛ چراکه این رفتارهای غیرسازنده مسیر دیپلماسی را دچار مشکل میکند». کنعانی تصریح کرد: «ایران از تلاشها و ظرفیتهای دیپلماتیک خود برای ادامه فعالیتهای سازنده و همکاری با آژانس در این چارچوب استفاده میکند».
سخنگوی وزارت خارجه در پاسخ به سؤال دیگری درباره آخرین روند همکاریها و گفتوگوهای ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی اظهار کرد: «تأیید میکنم که هیئتی بهتازگی از ایران به وین سفر کرده و با مقامات آژانس بینالمللی انرژی اتمی گفتوگو و تبادل نظر داشته است. طبیعتا ایران به تلاشهای سازنده خود در ارتباط با آژانس بینالمللی انرژی اتمی به منظور حلوفصل سؤالات پادمانی ادامه میدهد و در همین چارچوب گفتوگوها انجام شده و ادامه دارد و طرفین برای برداشتن گامهای بعدی توافق کردند». سخنگوی دستگاه دیپلماسی ادامه داد: «در همین چارچوب توافقی صورت گرفته که هیئتی از آژانس بینالمللی انرژی اتمی به ایران سفر کند. این سفر در آیندهای نزدیک انجام میشود و گفتوگوها و مذاکرات بین ایران و آژانس ادامه پیدا میکند». او با بیان اینکه چون بخشی از مسائل آژانس به موضوع مذاکرات و رفع تحریمها ارتباط دارد، برخی از طرفها تلاش دارند که بر روند مذاکرات فنی ایران با آژانس تأثیر منفی بگذارند و روند مذاکرات را مخدوش کنند، گفت: «اینگونه رفتارهای غیرسازنده چیز جدیدی نیست و ما قبلا نیز شاهد چنین رفتارهایی بودیم».
سخنگوی وزارت خارجه در پاسخ به سؤال دیگری مبنی بر اینکه آیا از سوی آمریکا درخصوص ابتکاراتی که بهتازگی با هدف پیشبرد و جمعبندی مذاکرات از سوی ایران مطرح شده، پاسخی دریافت کردهاید، با توجه به اینکه آقای امیرعبداللهیان هفته پیش اعلام کرد که منتظر پاسخ آمریکا هستیم، گفت: «در ارتباط با مذاکرات، کانالهای ارتباطی همچنان فعال است و تبادل پیام بین ایران با طرفهای مقابل ازجمله آمریکا از کانال گفتوگوکننده ارشد اروپایی همچنان ادامه دارد». او ادامه داد: «ایران برای پیشبرد روند گفتوگوها و دستیابی به جمعبندی توافق مذاکرات رفع تحریمها، ابتکارات جدید و سازندهای ارائه داده و از طریق هماهنگکننده پیامها منتقل شده و تبادل پیام و بدهبستان ایدهها و نظرات همچنان ادامه دارد». کنعانی همچنین با بیان اینکه روز گذشته (یکشنبه) گفتوگویی بین امیرعبداللهیان با بورل انجام شده است، درخصوص محورهای این گفتوگو نیز گفت: «بخشی از گفتوگوها ناظر بر همین موضوعات است و تلاشها برای حفظ مسیر مذاکرات و دستیابی به نتیجه مذاکرات ادامه خواهد داشت».
سخنگوی وزارت امور خارجه درباره ادعاهای مطرحشده درخصوص مکانهای مورد ادعای آژانس درمورد فعالیتهای هستهای ایران نیز بیان کرد: «ادعاهایی که درمورد این مراکز مطرح میشود، عمدتا به مسائل گذشته برمیگردد. مسائلی که در سال ۲۰۰۳ و قبل از آن مطرح شده و گزارشهای فنی لازم از سوی ایران داده شده و بازرسیهای لازم از سوی آژانس صورت گرفته است و همکاری حداکثری بین ایران و آژانس درمورد آن انجام شده است و بر مبنای آن توافق برجام صورت گرفت». او با بیان اینکه پیشازاین آژانس در ۱۵ گزارش خود بر صلحآمیزبودن فعالیتهای هستهای ایران تأکید کرده است، عنوان کرد: «طرح ادعاهایی از این دست، بهانهای برای اجرانکردن توافقات در چارچوب برجام است». او درمورد همکاریهای ایران با آژانس بار دیگر تأکید کرد: «ایران در چارچوب اقدامات سازنده خود همکاری و مذاکرات فنیاش را با آژانس ادامه داده و امیدوار است آژانس فارغ از فشارهای معدودی از کشورها در چارچوب مذاکرات فنی مسائل مدنظر خود با ایران را حلوفصل کند».
سخنگوی وزارت خارجه در پاسخ به سؤال دیگری درمورد اظهارات اخیر مکرون، رئیسجمهور فرانسه، درباره توافق برجام، نوع موضعگیریهای او درباره تحولات داخلی ایران و دیدار او با برخی از چهرههای مخالف جمهوری اسلامی ایران نیز گفت: «ما هیچ ارتباطی بین مذاکرات رفع تحریمها و دیگر تحولات قائل نیستیم و اگر کسانی مسیر مذاکرات را با حوادث داخلی ایران گره زدهاند، روی اسب بازنده شرطبندی کردهاند. ایران کشور مقتدر و باثباتی است و آنها سیاستهای اشتباه و نادرست گذشته را بار دیگر تکرار کردند». کنعانی با توصیه به مقامات فرانسوی مبنی بر اینکه در کنار ملت ایران قرار بگیرند و به مناسبات دوجانبه و بلندمدت دو کشور توجه کنند، گفت: «همانطورکه پیشازاین گفتم، ما هیچگونه ارتباطی را بین مذاکرات رفع تحریمها با هیچ تحول دیگری قائل نیستیم و معتقدیم که این کشورها بهتر است به روند مذاکرات اهتمام جدی نشان دهند و در این چارچوب از همراهی با دولت آمریکا و رفتارهای غیرسازندهای که این کشور درباره برجام داشته، تبعیت نکنند و توجه داشته باشند که حمایت از اغتشاشگران برای این کشورها مسئولیت بینالمللی دارد». سخنگوی وزارت خارجه ادامه داد: «سه کشور فرانسه، آلمان و انگلیس در کنار دولت آمریکا مسئول شرایط جاری برجام هستند و اگر این کشورها به تعهدات خود عمل کرده بودند، قطعا برجام شاهد این روند طولانی نبود؛ بنابراین آنها در جایگاهی نیستند که ایران را متهم کنند و باید به مسئولیت خود درباره برجام بهصورت جدی عمل کنند».
مسیر ناهموار برجام، از پهپاد تا درخواستهای مداخلهجویانه، اعمال تحریم و...
با وجود آنکه اروپا به موازات آغاز اعتراضات دست به اتخاذ سیاستی تهاجمی و مداخلهجویانه علیه ایران زده؛ اما تشدید این نگاه در آستانه نشست شورای حکام فضای مخربی را برای آینده مذاکرات رقم زده است؛ تا جایی که به باور برخی تحلیلگران دیگر نمیتوان به برگشتپذیربودن گفتوگوهای وین امیدوار بود. در تازهترین مورد شورای اروپا در ادامه اظهارات مداخلهجویانه مقامات کشورهای اروپایی درباره اتفاقات اخیر ایران، از ایران خواست به موجب عضویت در میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، به حقوق زنان در ایران احترام بگذارد و از آن صیانت کند. به گزارش وبگاه شورای اروپا، این نهاد اروپایی در جریان برگزاری نشست شورای وزیران امور خارجه اتحادیه اروپا در بخشی از یک بیانیه درباره موضوع «زنان، صلح و امنیت»، با مطرحکردن اظهاراتی مداخلهجویانه درباره اتفاقات اخیر ایران، آنچه را تداوم سرکوب خشونتبار علیه معترضان، ازجمله زنان و کودکان خوانده شده، موجب در دستور کار قرارگرفتن فوری موضوع «زنان، صلح و امینت» و نیازمند حمایت دانست. در این بیانیه آمده است: «باید به حقوق زنان و دختران در ایران احترام گذاشته شود و از آن صیانت شود. علاوهبراین مشارکت کامل و برابرشان در زندگی جمعی، ازجمله تصمیمگیری فراهم شود». این بیانیه میافزاید: «شورای اروپا از مقامات ایران میخواهد به اصول مقرر در میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی که ایران هم عضو آن است، بهویژه با احترام به حق غیرتبعیضآمیز و برابر مردان و زنان برای بهرهمندی از حقوق مدنی و سیاسی که ذیل این میثاق بینالمللی تضمین شده است، پایبند باشد». شورای اروپا همچنین مطرح کرد: «علاوهبراین شورای اروپا از مقامات ایران میخواهد همه معترضانی را که خشونتی از آنها سر نزده است، آزاد کند. طیکردن روند قانونی را برای همه بازداشتیها فراهم کند و درباره شمار جانباختگان و بازداشتشدگان شفافسازی کند».
افزون بر آن وزیر امور خارجه آلمان هم دیروز دوشنبه در جمع خبرنگاران بار دیگر با مطرحکردن ادعاهایی علیه ایران از اقدامات تحریمی اتحادیه اروپا حمایت کرد. به گزارش خبرگزاری رویترز، آنالنا بربوک، وزیر امور خارجه آلمان، در ادامه اظهاراتش درباره اتفاقات اخیر ایران و حمایت از اقدامات تحریمی اتحادیه اروپا علیه ایران، پیش از آغاز نشست شورای وزیران امور خارجه اروپا در بروکسل، در جمع خبرنگاران گفت: «ما بسته تحریمی دیگری اعمال خواهیم کرد تا پیام روشنی به کسانی بفرستیم که فکر میکنند میتوانند مردم خودشان را بدون عواقب سرکوب کرده، بترسانند و بکشند». بربوک در ادامه ادعا کرد: «تحریمهای جدید، بهویژه حلقه داخلی قدرت سپاه پاسداران و ساختارهای تأمین مالی آنها را هدف قرار میدهد».
علاوه بر اعتراضات دو ماه اخیر که سایه جدی بر سیاست خارجی و آینده برجام انداخته است، کماکان موضوع ارسال پهپادهای ایرانی هم تأثیرات خود را بر مسیر مذاکرات هستهای دارد. در این زمینه وزیر امور خارجه ایرلند، دیروز دوشنبه در جمع خبرنگاران گفت که در صورت وجود شواهدی برای کمکهای تسلیحاتی ایران به روسیه، اتحادیه اروپا باید پاسخ مرتبطی به آن بدهد. به گزارش وبگاه سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا، سایمون کاولی در بروکسل پیش از آغاز نشست شورای وزیران امور خارجه اتحادیه اروپا، در جمع خبرنگاران در پاسخ به سؤالی درباره ادعای حمایت تسلیحاتی ایران از روسیه در جنگ اوکراین، عنوان کرد: «منتظرم بدانم که نماینده ارشد اتحادیه اروپا (جوزپ بورل) دراینباره چه خواهد گفت؟ واضح است که اگر ایران به روسیه برای هدف قراردادن غیرنظامیان در اوکراین پهپاد و موشک بدهد، باید پاسخ مرتبطی از سوی اتحادیه اروپا به آن داده شود».
نظر شما