فلات ایران با داشتن آب و هوایی خاص و متنوع دارای یکی از غنی ترین تنوع های زیستی است؛ به طوری که بسیاری از پژوهشگران علوم طبیعی، ایران را از نظر تنوع زیستی جزء ۱۰ کشور برتر دنیا به شمار می‌آورند. گونه های با ارزش گیاهی در هر گوشه کشور از ارزش و اهمیت بسیار بالایی برخوردار هستند. این سرزمین به دلیل داشتن شرایط کویری، کوهستان های مرتفع و رشته کوه های البرز و زاگرس از غنای زیستی فراوانی بهره برده است و در این میان زاگرس از جمله اکوسیستم های ویژه و خاص است که گونه های گیاهی منحصر به فردی از جمله بلوط و نیز انواع علفخواران و گوشتخواران در آن دیده می شود. با این وجود متأسفانه هر روز می بایست شاهد تخریب زیستگاه های مختلف و نابودی گونه های گیاهی کم نظیر کشورمان باشیم.جنگل های زاگرس به نوعی نابود شده اند و جنگل های شمال کشور هم در حال نابود شدن هستند.
از چهار دهه پیش که بشر انقراض بسیاری از
گونه‌‌های زیستی جانوری و گیاهی را در محیط زندگی خود مشاهده کرد، تنوع اکوسیستم و حفظ آن برای بقاء حیات در کره زمین اهمیت بیشتری یافته است. هر چند که انقراض بخشی از چرخه‎، طبیعی به شمار می‎رود اما انسان به انقراض گونه ‎ها سرعت بیشتری بخشیده ‌است و با این کار خطر نابودی گونه خود یعنی انسان را نیز افزایش می‌ دهد.
تعداد گونه‌های گیاهی ایران حدود هشت هزار گونه برآورد شده است که تقریباً ۲۲ درصد آن‌ها بومی هستند. بسیاری از گیاهان به دلیل برداشت بی ‌رویه و نابودی جنگل‌ها در معرض خطر هستند. گیاهان بومی و وحشی مناطق کوهستانی ایران به علت چیدن آن‌ها از طبیعت و فروش آن‌ها به عنوان گیاهان دارویی به شدت در معرض خطر هستند. پژوهشگران اخطار داده اند که ممکن است، گیاهان با ارزشی که برای مقابله با بیماری‌های غیر قابل علاجی مانند سرطان و ایدز مفید هستند حتی پیش از آن که یافت شوند یا خاصیت درمانی آن‌ها کشف شود، از بین بروند.متأسفانه به دلیل استفاده نادرست و برداشت‌های غیر اصولی، رویشگاه‌‌های‌طبیعی گیاهان دارویی دستخوش تخریب و نابودی قرار گرفته اند.
انواع آلودگی‌ها، تغییر کاربری اراضی کشاورزی، تبدیل اراضی به مناطق مسکونی، تجاوز به جنگل‌های طبیعی، تجارت حیوانات و گیاهان وحشی، بهره برداری ناپایدار از منابع طبیعی و غیره از مهم ترین عوامل تهدید کننده تنوع زیستی به شمار می روند. یکی دیگر از مواردی که در این زمینه قابل ذکر است، کمبود آموزش و ابزارهای حفاظتی است. هر روز باید از گوشه و کنار ایران خبر از بین رفتن وسعت زیادی از پوشش گیاهی شنیده شود.
شمشاد از درختان کمیاب و گونه ای نادر از گیاهان بومی ایران در جنگل‌های هیرکانی به شمار می رود و به عنوان یک ذخیره با ارزش ژنتیکی جهانی مورد حمایت است؛ ولی چندی پیش حدود ۲۰۰ اصله درخت شمشاد که تعداد زیادی از آن‌ها بیش از ۱۰۰ سال قدمت داشتند در عرصه ای حدود ۱۵۰۰ متر مربع به عرض ۶ متر فقط به بهانه جاده سازی در رستمکلا، شهرستان بهشهر در «پارک جنگلی مهربان رود» قطع شد، در حالی که یک جاده دیگر در مجاورت عرصه مورد بحث در جنگل کهن مهربان رود رستمکلا وجود دارد.از بین رفتن درختان جنگل در نواحی شمالی ایران موجب شده است که با کمترین بارش باران، سیلاب ایجاد شود.فعالیت‌‌های متعدد معدنی، اجرای طرح‌های متعدد عمرانی مانند سدسازی و جاده ‌سازی، گازرسانی و ساخت و ساز و ویلاسازی موجب شده است بخش وسیعی از جنگل‌های هیرکانی تخریب شوند. در شهرهای شمالی ایران، جنگل نخستین گزینه برای دپو زباله‌های شهرهای ساحلی است که به طور آشکار این امر عامل آلوده شدن و تخریب نه فقط پوشش گیاهی که کل اکوسیستم است.
در جنگل‌‌های ایران، سه و نیم میلیون واحد دام شامل گوسفند، بز و گاو وجود دارند و همچنین ۷۰۰ هزار نفر در سه هزار آبادی داخل جنگل‌ها زندگی می‌ کنند و همین طور ۱۲ هزار کیلومتر جاده در جنگل‌ها همگی عاملی هستند که باعث اختلال و آسیب جدی به جنگل‌‌ها شده اند و راه مناسبی را هم برای قاچاق چوب به وجود آورده اند.
جنگل‌‌های زاگرس به سختی نفس می‌کشند و در وضعیتی بحرانی و تهدید کننده قرار دارند. در زاگرس شاهد تخریب ناشی از تغییر کاربری اراضی، قطع درختان، چرای دام، آتش سوزی‌های عمدی و غیرعمدی و تهاجم آفات و بیماری‌ها هستیم و از سوی دیگر عدم زادآوری درختان، موجب شده است تا این جنگل‌ها به سمت پیری و زوال بروند. آتش ‌سوزی از مهم ترین عوامل تخریبی جنگل ‏های زاگرس محسوب می شود.اگر چه امکان بروز آتش ‌سوزی‌‌های طبیعی وجود دارد اما عامل اصلی حریق در جنگل‌های زاگرس، اغلب انسان است.۹۵ تا ۹۸ درصد آتش‌ سوزی‌‌های جنگل علل انسانی دارند که بی ‌احتیاطی گردشگران یا شکارچیان در جنگل یکی از این عوامل انسانی است.
در زاگرس کشاورزی در زیر آشکوب جنگل و حاشیه جنگل متداول است که آتش زدن بقایای محصولات کشاورزی پس از برداشت می ‌تواند باعث سرایت آتش به جنگل شود.خشکسالی، گرد و غبار، فرسایش خاک، تغییر اقلیم و غیره به ‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم موجب ضعف درختان شده و زمینه را برای حمله آفات و امراض مهیا می کند.در طول ۱۰ سال گذشته یک میلیون هکتار از جنگل‌های زاگرس دچار آفات و بیماری شده ‌اند.جنگل‌های زاگرس مانند یک کمربند حفاظتی است که از طوفان‌های شن که از دیگر کشورها وارد ایران می شود محافظت کرده و از بیابانی شدن سرزمین جلوگیری می‌کند.فقر اقتصادی و معیشتی مردم و جوامع محلی و جنگل ‌نشینان زاگرس یکی از دلایل اصلی تخریب درختان بلوط این جنگل‌‌ها است؛ به طوری که عموماً تخریب درختان بلوط با هدف تبدیل چوب به زغال صورت می ‌گیرد.وقوع سیلاب‌‌ها در سال‌‌های اخیر در این جنگل‌‌ها به علت همین قطع بی ‌رویه درختان است که فرسایش خاک را به دنبال داشته است.
بهره برداری بی رویه و مفرط از مراتع، نابودی پوشش گیاهی و فرسایش آبی و بادی را به دنبال دارد. خسارات ناشی از این فرسایش به صورت سیل و طوفان شن، گردریز، کاهش عمر مفید سدها، تخریب پل‌ها، راه‌ها، مزارع، آبادی‌ها، کاهش سطح سفره‌های آب زیرزمینی، خشک شدن چشمه‌ها و عدم تعادل محیط‌زیست خود را نشان می دهد.از اقداماتی که برخی سازمان‌ها برای حفظ گونه‌های گیاهی آسیب پذیر انجام داده‌‌اند می توان به تشکیل بانک‌های ژن گیاهی، تعیین مناطق حفاظت شده برای حفظ ذخایر ژنتیکی و کاشت گونه‌های در حال انقراض در باغ‌های گیاه‌ شناسی اشاره کرد.
*مهرنوش بوستانی

code