صاحبخبر - تاسیس فرهنگستان ایران از جمله اقدامات فروغی بود که تاثیرات آن هنوز باقی است. تشکیلات امروز فرهنگستان زبان ادب فارسی با آنچه فروغی و دوستانش در آن روزگار دایر کردند، تفاوت های آشکاری دارد. برای شناخت هرچه بیشتر این سازمان کهن سال باید دوباره تاریخچه شکل گیری و تطورات آن را مطالعه و بررسی کرد.
فرهنگستان اول
انجمنهای ادبی دوره قاجار، پیشگامان معادلسازی برای واژههای فرنگی بودهاند که این امر بعدها برنامه اصلی کار فرهنگستان اوّل شد. امّا اندیشه تاسیس سازمانی رسمی به نام فرهنگستان، از آنجا پدید آمد که عدّهای از بیداردلان اهل درد، که در زبان و ادب فارسی حقّ آبوگل داشتند، زبان پرسابقه فارسی را ـ که حامل فرهنگی پُرمایه و درخشان است ـ در معرض خطر کجاندیشی شماری نااهل دیدند، که به بهانه اصلاح و پرورش آن، در صدد وضع واژهها و اصطلاحات و نشاندن آن بهجای کلمات عربی برآمدهبودند. ازاینرو، پیش از تاسیس فرهنگستان ایران (فرهنگستان اوّل) در سال 1313، ابتدا وزارت معارف در صدد برآمد انجمنهایی متشکّل از کارشناسان و ارباب فن برپا کند که آکادمی طبّی نخستین گام در این راه بود. جلسههای آن آکادمی با شرکت چند تن از پزشکان معروف و دانشمند برگزار میشد. معادل فارسی «فرهنگستان» در برابر واژه بیگانه «آکادمی» در این زمان انتخاب شد و سرانجام در 29 اردیبهشت 1314 فرهنگستان ایران تشکیل شد.
اعضای پیوسته فرهنگستان ایران عبارت بودند از:
حسن اسفندیاری (محتشمالسّلطنه)، ملکالشعرا بهار، علی پرتو اعظم، حاج سید نصرالله تقوی، محمود حسابی، علامه دهخدا، غلامرضا رشید یاسمی، صادق رضازاده شفق، غلامحسین رهنما، حسین سمیعی (ادیبالسّلطنه)، عیسی صدیق، سید محمّدکاظم عصّار، محمّد فاطمی، بدیعالزّمان فروزانفر، ابوالحسن فروغی، محمّدعلی فروغی، عبدالعظیمخان قریب، حسین گلگلاب، سرتیپ غلامحسین مقتدر، سرلشکر احمد نخجوان، ولیالله نصر، سعید نفیسی، حسن وثوق. از اعضای وابسته فرهنگستان میتوان از محمّدعلی جمالزاده، فخر ادهم، کریستین سن (دانمارک)، و هانری ماسه (فرانسه) نام برد.
فضای سیاسی حاکم آن زمان، فرهنگستان را ناگزیر ساخت که بیشتر وقت خود را صرف انتخاب معادل برای اصطلاحات و واژگان خارجی کند. میتوان گفت که فرهنگستان اوّل، بیشتر مهارکننده و بازدارنده بود تا سازنده. فرهنگستان ایران در بهمن 1315 نظامنامهای برای بازبینی در اصطلاحات علمی تصویب کرد و در آن راه و روش و ضوابط معادلیابی را تعیین نمود. تدابیر حاکم بر این نظامنامه، اتّخاذ طریقی سالم و معتدل، دور از تعصّب عربزدایی و سرهآفرینی و منطبق با طبیعت زبان انسانی و تحوّل و تطوّر در امر واژه گزینی بود؛ ازاینرو، عملکرد فرهنگستان در این حوزه موفّقیتآمیز بود و نتایج مصوّبات آن از اقبال عمومی خوبی برخوردار شد. فرهنگستان اوّل، با پیشگیری بهموقع از آفتی که به زبان فارسی روی آوردهبود، وظیفه خود را ادا کرد. فرهنگستان ایران در سال 1333 رسماً تعطیل شد. حاصل کار این فرهنگستان به تصویب رساندن 2000 واژه تا سال 1320 بود. همچنین این فرهنگستان انتشار نامه فرهنگستان را از سال 1322 آغاز کرد.
فرهنگستان زبان، دومین فرهنگستان ایران
استاد محمّد مقدّم، پایهگذار گروههای آموزشی زبانشناسی، نُه سال پس از تعطیل شدن فرهنگستان اوّل، در سال 1342، درباره خطر حضور و هجوم واژههای بیگانه هشدار داد و در رسانهها نیز بحثهای بسیاری درباره لزوم حراست از زبان پُرمایه فارسی و پروراندن آن برای جوابگویی، بهمقتضای پیشرفتهای علمی و فنّی جدید، درگرفت. با این مقدّمات، زمینه بازگشایی فرهنگستان فراهم شد و سرانجام در پنجم مرداد سال 1347 فرهنگستان زبان ایران (فرهنگستان دوم) تاسیس شد. در این دوره، فرهنگستان در پی تشکیل جلسههای شورای خود در سال 1349، چهار پژوهشکده واژهگزینی، گردآوری واژههای فارسی، زبانهای باستانی و میانه و دستور را، به همّت وزیر فرهنگ و هنر و ده نفر از اعضای پیوسته ایجاد کرد که تا سال 1357 دایر بود.
برخی از اعضای پیوسته فرهنگستان زبان ایران عبارت بودند از:
ذبیح بهروز، محمود حسابی، رضازاده شفق، جمال رضایی، سپهبد علی کریملو، صادق کیا، حسین گلگلاب، یحیی ماهیار نوّابی، محمّد مقدّم و مصطفی مقرّبی.
این فرهنگستان، پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران برای مدّت کوتاهی فعّال بود؛ سپس در سال 1360 با ادغام یازده مرکز و سازمان تحقیقاتی که فرهنگستان دوم نیز جزو آنها بود، موسّسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) پدید آمد.
در چارچوب فعّالیتهای علمی فرهنگستان دوم دو برنامه عمده در نظر بود:
ـ برنامه واژهگزینی، که به گزینش معادلهای فارسی برای واژگان و اصطلاحات بیگانه اختصاص داشت؛
ـ بررسی و مطالعه درباره زبانها و گویشهای ایرانی.
طرحهای تحقیقاتی فرهنگستان زبان ایران در نُه پژوهشگاه سازمان یافت. وسیعترین فعّالیت این فرهنگستان درزمینه واژهگزینی بود و تا سال 1351، گروههای واژهگزینی، مجموعاً 6650 واژه فارسی دربرابر واژههای بیگانه پیشنهاد کردند. گروه واژهگزینی از نُه کمیسیون علمی و فنّی، پزشکی و کشاورزی و طبیعی، زبان و ادب، تاریخ، فلسفه و علوم اجتماعی و تربیتی و روانشناسی، هنرهای زیبا، ارتش، اقتصاد و بازرگانی، حقوق و علوم اداری و سیاسی و جغرافیا تشکیل میشد. این فرهنگستان هرچند درزمینه واژهسازی و واژهگزینی به دلیل اختیار کردن روش افراطی با ناکامی روبهرو شد، امّا درزمینه پژوهشهای زبانی و چاپ آثار گرانسنگ، اجرای برنامههای سودمندی را وجهه همّت خود ساخت.
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز روند فعالیتهای فرهنگستان زبان و ادب ایران ادامه یافت. هر چند در برخی مواقع با مشکلات و کاستیهایی روبرو بود و در این مسیر فراز و فرودهایی را تجربه کرد. به هر روی، در حال حاضر فرهنگستان زبان و ادب فارسی گرچه با ایام اوج و سالهای پرکار و اثربخش خود فاصله بعید و بلندی پیدا کرده است، اما همچنان به واژهگزینی و واژهیابی پرداخته و این بخش از فعالیتهای خود را ادامه میدهد.∎