ایران، عراق، عربستان، کویت و امارات عربی متحده که حدود 24 میلیون بشکه از تولید نزدیک روزانه 30 میلیون بشکه ای اوپک متعلق به آنهاست در تلاش هستند افزون بر افزایش توان تولید نفت خام خود، با ساخت پالایشگاه‌های جدید و روزآمد کردن پالایشگاه‌های قدیمی، وضع پالایشی خود را به طور قابل توجهی تقویت کنند. افزایش تقاضای جهانی برای فرآورده های نفتی از رقم کنونی روزانه 92 میلیون و 800 هزار بشکه به روزانه 97 میلیون و 400 هزار بشکه در سال 2020 نیز یکی دیگر از عوامل مهم ترغیب کننده آنها به گسترش توان پالایشگاهی به شمار می آید. این کشورها در نظر دارند که ظرفیت پالایشی خود را با سه هدف مشخص توسعه دهند:

 الف- تولید فرآورده‌های مورد نیاز داخل، ب- تولید فرآورده به منظور صادرات، ج- توسعه صنایع پتروشیمی.

بی گمان تاثیر اثرگذارترین عامل در تعیین قیمت ها، وضع موازنه عرضه و تقاضاست. گزارش ها نشان می دهد پروژه های تازه احداث پالایشگاه‌های نفت به طور عمده در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس متمرکز هستند و افزایش ظرفیت های پالایشی، به طور موثری موازنه صادرات و واردات نفت خام و فرآورده های نفتی را تغییر خواهند داد.

با توجه به فرسودگی پالایشگاه های اروپا و روند نزولی کارایی آنها، افزایش سخت گیرهایی درباره مسائل زیست محیطی در کشورهای غربی و اجبار به تعطیلی پالایشگاه‌ها، تاثیر افزایش مالیات ها بر کاهش ظرفیتهای پالایشی، رشد مصرف فرآورده های نفتی و وجود تاسیسات و زیرساخت های مناسب برای واردات فرآورده های نفتی، کشورهای منطقه خلیج فارس این قاره را به عنوان مهمترین بازار هدف محصولات پالایشی در نظر گرفتند که بی شک لازمه دستیابی به این هدف و به دست آوردن حاشیه سود پالایشی مناسب، ارتقا و روزآمد کردن پالایشگاه‌های قدیمی و ساخت پالایشگاه‌های پیشرفته جدید (با شاخص پیچیدگی بالا) به منظور تولید فرآورده های دارای استانداردهای لازم به منظور عرضه در بازار اروپا و دیگر بازارهای مهم است.

لازم به یادآوری است که مطابق جداول زمانبندی طرح ها، این کشورها می خواهند تا حدود سال 2020 میلادی برنامه های افزایش ظرفیت پالایشی خود را کامل کنند. هرچند که تاخیر در راه اندازی این پروژه ها به دلیل افت شدید قیمت نفت خام، کسری بودجه و مسائل امنیتی (نظیر کشور عراق) بسیار محتمل است. با این حال با فرض راه اندازی به موقع طرح های پالایشی، اهم برنامه های این کشورها در داخل خاک خود برای دسترسی به این مهم به قرار ذیل است:

عربستان: این کشور دارای 9 پالایشگاه در داخل کشور با مجموع ظرفیت پالایشی روزانه 2 میلیون و 900 هزار بشکه است.  شرکت آرامکو می خواهد با ساخت 2 پالایشگاه جدید ظرفیت پالایش خود را 800 هزار بشکه در روز افزایش دهد و به سه میلیون و 700 هزار بشکه در روز برساند. این کشور همچنین در نظر دارد که با صادرات 121 میلیون لیتر در روز فرآورده‌های پالایشی باکیفیت تا سال 2017 دومین کشور صادرکننده فرآورده های پالایشی در جهان شود.

نخستین پالایشگاه جدید عربستان جازان نام دارد که ظرفیت پالایش روزانه آن 400 هزار بشکه است و پالایشگاه بعدی که یک مجتمع پالایشی و پتروشیمی است که پترو رابغ یا رابغ 2 نام دارد که ظرفیت آن 400 هزار بشکه در روز خواهد بود. هرچند که به گفته برخی منابع، ساخت این پالایشگاه ها تا سال 2020 یا بیشتر به طول خواهد انجامید. از نکته های قابل تامل در برنامه های توسعه پالایشی عربستان می توان به بالا بودن شاخص پیچیدگی (عدد نلسون) پالایشگاه‌های جدید این کشور اشاره کرد که سبب شده تولید نفت کوره آنها حدود صفر باشد.

عراق: این کشور هم اکنون 15 پالایشگاه با مجموع ظرفیت اسمی روزانه یک میلیون بشکه دارد و برای ساخت چهار پالایشگاه جدید و رساندن ظرفیت پالایش خود به یک میلیون و 800 هزار بشکه در روز برنامه ریزی کرده است؛ این پالایشگاه ها عبارتند از پالایشگاه کربلا با ظرفیت پالایش 140 هزار بشکه در روز، پالایشگاه ناصریه با ظرفیت 300 هزار بشکه در روز، پالایشگاه میسان با ظرفیت 150 هزار بشکه در روز و پالایشگاه کرکوک با ظرفیت 150 هزار بشکه در روز.

کویت: این کشور هم اکنون سه پالایشگاه به نام های مینا شعیبه، مینا عبدالله و مینا الاحمدی با مجموع ظرفیت پالایشی 936 هزار بشکه در روز است. طبق برنامه ریزی های انجام شده ظرفیت پالایشی کویت در سال 2020 در داخل کشور به حدود یک میلیون و 400 هزار بشکه در روز خواهد رسید. برای تحقق این هدف، این کشور در حال انجام طرحی به نام (Clean Fuels Project (CFP است.

این طرح شامل ساخت پالایشگاه جدید الزور به ظرفیت 615 هزار بشکه در روز و از سرویس خارج کردن بخش هایی از پالایشگاه مینا الاحمدی و تعطیل کردن پالایشگاه مینا شعیبه و افزایش 184 هزار بشکه ای ظرفیت پالایش پالایشگاه مینا عبدالله است.

امارات عربی متحده: این کشور  هم اکنون پنج پالایشگاه در داخل با مجموع ظرفیت روزانه 770 هزار بشکه  دارد. امارات در حال ساخت پالایشگاه تازه ای در فجیره به ظرفیت 200 هزار بشکه در روز است و قرار است در پایان سال 2016 تولید را آغاز کند؛ همچنین امارات و عمان به دنبال ساخت یک پالایشگاه مشترک به ظرفیت 200 هزار بشکه در روز در دوبی هستند که قرار است در سال 2017 راه اندازی شود.

عمان: این کشور 2 پالایشگاه نفت خام داخلی با ظرفیت پالایش روزانه 222 هزار بشکه دارد. پالایشگاه مینا الفحل به ظرفیت 106 هزار بشکه در روز و پالایشگاه صحار با ظرفیت 116 هزار بشکه در روز. عمان هم اکنون در حال افزایش ظرفیت پالایشگاه صحار به 198 هزار بشکه در روز است. این کشور همچنین در حال ساخت یک پالایشگاه جدید در منطقه الدقم در کنار دریای عرب به ظرفیت 230 هزار بشکه در روز است که پیش بینی می شود سال 2019 به بهره برداری برسد.

قطر: این کشور دارای 2 پالایشگاه به ظرفیت پالایشی حدود 339 هزار بشکه در روز است. قطر در نظر دارد که تا سال 2016 ظرفیت پالایشگاه راس لفان خود را دو برابر کند به طوری که حدود 146 هزار بشکه به ظرفیت این پالایشگاه افزوده می شود.

بحرین: این کشور دارای یک پالایشگاه به نام سیتره به ظرفیت پالایشی 267 هزار بشکه در روز است. بحرین در نظر دارد تا سال 2017 ظرفیت پالایش خود را به 360 هزار بشکه در روز برساند.

آمارهای یادشده دلالت بر این دارد که تا سال 2020 ظرفیت پالایش د منطقه خلیج فارس از حدود رقم کنونی روزانه هشت میلیون و 200 هزار بشکه به حدود 11 میلیون و 500 هزار بشکه در روز می رسد، در حالی که مصرف فرآورده های نفتی از حدود هفت میلیون و 500 هزار بشکه در روز کنونی به حدود هشت  میلیون و 200 هزار بشکه افزایش می یابد. لازم به یادآوری است که نخستین فاز افزایش ظرفیت تولید منطقه خلیج فارس تا سال 2018 با راه اندازی پالایشگاه‌های ستاره خلیج فارس ایران به ظرفیت روزانه 360 هزار بشکه و پالایشگاه راس لفان قطر به ظرفیت روزانه 146 هزار بشکه تولید را آغاز می کند.

ارقام بر حسب میلیون بشکه در روز

با توجه به موارد مطرح شده می توان نتیجه گرفت با فرض راه اندازی طرح های پالایشی مطابق برنامه های پیش بینی شده و ثابت ماندن دیگر مولفه های موثر، منطقه خلیج فارس تا سال 2018  ابتدا با افزایش زیاد عرضه نفتا روبرو خواهد شد و پس از آن عرضه نفت گاز و بنزین و ال پی جی افزایش خیره کننده ای خواهد داشت که با توجه به تقاضا در منطقه، شاهد رشد فزاینده صادرات نفتا، نفت گاز و ال پی جی به دیگر بازارهای مصرف بویژه اروپا و شرق آسیا خواهیم بود.

نکته مهم در این فرآیند این است که همه این فرآورده ها در پالایشگاه‌هایی با کیفیت های بسیار مطلوب و با استانداردهای بالا تولید می شوند، در این صورت با توجه به سخت تر شدن قوانین زیست محیطی درباره مصرف فرآورده های نفتی و همچنین حمل و نقل آنها، فضا برای عرضه و فروش فرآورده های مشابه با کیفیت های پایین تر به طور واضحی محدود خواهد شد. در ضمن از ابتدای سال 2017  اعمال قانون جدید درباره سوخت رسانی به کشتی‌ها سبب می شود که آنها مجبور به تغییر بخشی از سوخت مصرفی خود از نفت کوره به نفت گاز با گوگرد پایین شوند که این  موضوع روی تقاضای نفت کوره و نفت گاز تاثیر گذار خواهد بود.  

به هر روی آمارها نشان می دهند که خاورمیانه پالایشی در حال شکل گیری است. کشور های این منطقه بویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس اکنون افزون بر رقابت بر سر توان تولید نفت خام، در عرصه افزایش ظرفیت پالایشی نیز وارد مسابقه با یکدیگر شدند و در تلاش هستند ضمن حفظ قدرت نفتی خود، جای پای خود را در بازار فرآورده های نفتی نیز محکم کند.

ایمان نیکزاد

کارشناس ارشد انرژی