| فواد شمس | کارشناس جغرافیا و برنامهریزی گردشگری |
افزایش تقاضای ورود به کشور باعث نمایانشدن مشکلات و کمبودهای موجود در زیرساختهای گردشگری شده است و تا زمانی که دولت و بخش خصوصی برای هدایت صحیح شرایط نامناسب کنونی به شرایط مساعد، یکدیگر را یاری نکنند نمیتوان امیدی به بهبود شرایط داشت. قطعا جذب 20میلیون گردشگر خارجی برای سال 1404 نیازمند برنامهای جدی و دقیق است.
جذب هر هشت گردشگر خارجی منجر به ایجاد یک شغل دایم در کشور میشود. صنعت گردشگری نقش مهمی در ارزآوری و ایجاد اشتغال در کشور دارد. این صنعت مهمترین نقش در ایجاد اشتغال را به خود اختصاص داده و نوعی کمک به افزایش صادرات غیرنفتی در کشور است. وی با بیان اینکه صنعت گردشگری در برنامهریزیهای کشوری برنامه چهارم توسعه بهطور جدی مورد توجه قرار گرفت، گفت: در برنامه پنجم توسعه با استفاده از تجربیات برنامه قبل اقدامات خوبی در حوزه گردشگری بهخصوص در سه حوزه گردشگری مذهبی، اکوتوریسم و درمانی انجام شد.
عضو کمیته برنامهریزی میان مدت گردشگری شهرداری مشهد با اشاره به اینکه در برنامه پنجم توسعه دو مشکل عمده وجود داشت، بیان کرد: نباید به صنعت گردشگری بهعنوان یک کالای لوکس نگاه کرد و نمیتوان یک برنامه جامع را برای تمام استانهای کشور در نظر گرفت، بلکه ابتدا باید استانهای مستعد در کشور شناسایی و سپس برای هر منطقه براساس جاذبه خاص، توسعه گردشگری انجام شود.
صنعت گردشگری در ایران از ظرفیتهای بسیار بالایی برای رشد و توسعه برخوردار است. براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری، ایران رتبه دهم جاذبههای باستانی و تاریخی و رتبه پنجم جاذبههای طبیعی را در جهان دارد و یکی از امنترین کشورهای منطقه و جهان از لحاظ امنیت برای گردشگران خارجی است اما با وجود این هیچ رضایتی از توسعه این صنعت در کشور وجود ندارد، بهویژه آنکه به گفته معاون گردشگری کشور برمبنای آمار سازمان جهانی جهانگردی در سال 2013، ایران از نظر امنیت گردشگران رتبه 17 را در جهان به خود اختصاص داده است و همین امر باعث شده در ماههای گذشته تقاضا برای سفر به ایران افزایش چشمگیری داشته باشد.
تراز منفی گردشگری یعنی عدم تناسب منطقی بین رفتوآمد گردشگر به ایران ناشی از عوامل مختلفی است که باعث میشود رتبه ایران در میان کشورهای جهان پایین بیاید مانند وضع سیاسی، مناسبات محدود بینالمللی و تبلیغات منفی که علیه ایران میشود. از طرف دیگر برخی قوانین داخلی ما نیز مشکل دارد، یک گردشگر خارجی که میخواهد یک هفته در ایران به گردش بپردازد چند ماه اضطراب گرفتن ویزا دارد. باید این روند را تسهیل کنیم.
آمادهنبودن زمینههای اقتصادی مناسب در ایران برای جذب سرمایهگذاری به منظور ساخت هتل و سایر صنایع جانبی این حوزه، بیخبربودن سرمایهگذاران از زمینههای موجود در ایران و تبلیغات ضعیف و نیز انتشار اخبار منفی از ایران، محدودیتهای اجتماعی و مذهبی برای گردشگران خارجی و همچنین تنشهای سیاسی با بعضی کشورهای غربی از موانعی بوده که طی سالهای گذشته صنعت گردشگری ایران را با رکود مواجه کرده است.
در این بین آژانسهای مسافرتی یکی از ارکان صنعت گردشگری ایران است که همواره تلاش شده با تعلیق و لغو مجوز جلوی فعالیتهای غیرقانونی برخی از آنها گرفته شود. تخلف آژانسهای مسافرتی تنها به فروش بلیتهای چارتر یا برگزاری تورهای بدون رعایت شئونات و عرف جامعه منتهی نمیشود. مشکل اصلی این دفاتر از آنجا ناشی میشود که سه نهاد متفاوت هر کدام برحسب وظیفهای که قانون برعهده آنان گذاشته، مسئول صدور مجوز بخشی از فعالیت آژانسهای مسافرتی است.
طبق قانون، وزارت راه و شهرسازی، سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (سازمان حج و زیارت) سه نهادی هستند که هریک مجوز یک نوع فعالیت را به دفاتر خدمات مسافرتی میدهند. وزارت راه و شهرسازی در حوزه فروش بلیت هواپیما، قطار و اتوبوس فعال است، سازمان میراث فرهنگی در برگزاری تورهای گردشگری و ورود و خروج گردشگران نظارت دارد و سازمان حج و زیارت که زیرمجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است نیز مجوز برگزاری تورهای زیارتی را صادر میکند. نبود سیستم یکپارچه در این حوزه سبب شده نظارت بر عملکرد دفاتر خدمات مسافرتی مشکلساز شود و برخی از آژانسها با لغو یکی از مجوزهای خود به مدد دیگر مجوزها به فعالیت خود همچنان ادامه میدهند.
متمرکزشدن فعالیت دفاتر خدمات مسافرتی روی تورهای خروجی که منفی شدن تراز گردشگری ایران را به دنبال داشته است، سبب شد سال گذشته معاونت گردشگری بخشنامه دفاتر خدمات مسافرتی برای ورود گردشگر خارجی را تصویب و ابلاغ کند. براساس این بخشنامه که بین فعالان صنعت گردشگری به بخشنامه 150 معروف شد، از این پس در صدور مجوز آژانسها، ورود گردشگر بهعنوان شاخص و اولویت درنظر گرفته میشود و متقاضیان تأسیس دفاتر خدمات مسافرتی باید سالانه دستکم 50 تور ورودی و 10 تور داخلی داشته باشند.
وقتی یک آژانس سالی 10هزار نفر را از کشور خارج میکند، حداقل باید سالی هزار گردشگر خارجی به ایران بیاورد تا صنعت گردشگری این کشور نیز از این درآمدها بینصیب نماند. هرچند مدیران آژانسها تمرکز روی تورهای خروجی را نوعی تخصصگرایی در این صنعت ارزیابی میکنند اما حقیقت این است که شرایط اقتصادی ایران، وضع خوبی را برای برگزاری تورهای ارزانقیمت ورودی مهیا کرده است.
براساس قانون جدیدی که تصویب شده ورود گردشگر، شرط تمدید پروانه فعالیت آنان است. بر این مبنا برگزاری تورهای ورودی، شرط لازم برای تمدید پروانه فعالیت آژانسهای مسافرتی است، از اینرو آژانسها باید مستندات خود را برای ورود گردشگر ارایه کنند تا پروانه فعالیت آنان تمدید شود. این قانون به نفع کشور است، زیرا در سایه ورود گردشگر اشتغال مستقیم و غیرمستقیم در کشور شکل میگیرد و همه از منافع آن بهرهمند خواهند شد.
سرمایهگذاری خارجی و داخلی، سیاستهای پولی و مالی، انطباق سیاست ارزی با الزامات بخش توسعه گردشگری و بهرهوری، مباحث عمومی رقابتمندی گردشگری، کاهش قیمت سفرها و اقامتها و بازنگری اصلاح و طراحی مجدد مشوقهای سرمایهگذاری و گردشگری با هدف تسهیل روانسازی و افزایش اثربخشی مشوقها مهمترین راهبردهای رقابتمندی اقتصادی در این حوزه است که باید برای اجراییشدن آن اهتمام ویژه داشت. جذب گردشگر بهعنوان اساسیترین راهکار برای برونرفت اقتصاد ایران از وضع فعلی باید علاوه بر عموم مردم و فعالان این حوزه، برای مسئولان و دستاندرکاران نیز دغدغه شود تا در رسیدن به مقاصد تعیین شده گامهای بلندتری برداشته شود و در این راه به دلیل اقتصادیبودن و تاثیرگذاری بر حوزه سیاسی و تعاملات فرهنگی با کشورهای دیگر باید همه دستاندرکاران از تمامی جناحهای سیاسی کشور وارد عرصه شوند.