صاحب‌خبر - چند روز پیش سال تحصیلی جدید حوزه‌های علمیه، طی مراسمی در سراسر کشور رسما آغاز شد و 1500 طلبه جدید‌الورودی که صلاحیت‌شان برای ورود به مدارس حوزه علمیه تایید شده بود، اولین ترم تحصیلی خود را آغاز کردند. به گفته حبیب‌الله غفوری حدود ۵۰ مدرسه برای ورود این طلبه‌های جدیدالورود در نظر گرفته شده است که از آمادگی لازم برای پذیرش برخوردار هستند. این در حالی است که طلاب برای آشنایی با فضا و راه و رسم طلبگی ماه مبارک رمضان دوره‌ای به نام «میثاق طلبگی» را سپری می‌کنند تا نسبت به نحوه تحصیل و چگونگی فعالیت در حوزه علمیه اطلاعات و آگاهی بیشتری به دست آورند. در استان تهران چهار مدرسه علمیه، سه مرکز تخصصی و سه موسسه آموزش عالی که ۷۰ مرکز علمی را زیر مجموعه خود دارند، تحت نظر مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه استان تهران فعالیت می‌کنند که از این تعداد، حدود ۵۰ مدرسه هم در سال تحصیلی جدید رسالت پذیرش طلاب جدیدالورود و به گفته‌ای پایه اولی را بر عهده دارند. در بحث استادان نیز حدود ۸۵۰ استاد در حوزه‌ها و مراکز تخصصی استان تهران فعالیت می‌کنند و برای طلابی که امسال جذب حوزه‌های علمیه استان تهران می‌شوند، ۷۵ کلاس درسی در ۵۰ مدرسه علمیه در نظر گرفته شده است. غفوری، مدیر حوزه علمیه استان تهران در خصوص خط‌مشی حوزه‌های علمیه برای جذب طلاب می‌گوید: «ما بنا را روی کیفیت گذاشته‌ایم و به همین دلیل خیلی خودمان را درگیر آمار و افزایش کمی طلاب نکرده‌ایم. به عنوان نمونه برای سال تحصیلی جدید مدارس استان تهران، حدود دوهزار و ۵۰۰ نفر داوطلب داشته‌ایم که از این میان ۱۵۰۰نفر مورد پذیرش اولیه قرار گرفته‌اند.» حوزه علمیه قم سال تحصیلی جدید در تمام حوزه‌های علمیه از حال و هوای خاصی برخوردار است و اگر چه کلاس‌های حوزوی زودتر از این مراسم شروع می‌شوند اما این مراسم فضایی است برای شنیدن دغدغه‌ها و چشم‌اندازهایی که بزرگان حوزه برای این آینده و حال حوزه‌های علمیه در جان و دل دارند. یکی از این مراکز مهم، حوزه علمیه قم است که در مراسم سال تحصیلی جدید در این حوزه مراجع عظام تقلید و بزرگان حوزه نکاتی روشن و صریح از دغدغه‌ها و آرمان‌هایشان را با طلاب مطرح می‌کنند تا راهبردهای حوزه‌های علمیه به وضوح تشریح شود. یکی از این مباحث، موضوع استقلال حوزه است که همواره به عنوان یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های مراجع عظام تقلید محسوب می‌شود و در سال‌های گذشته نیز تاکید بیشتری بر آن شده است. آیت‌الله مکارم‌شیرازی، ۱۳ شهریور ۱۳۹۵، در مراسم آغاز سال تحصیلی حوزه‌های علمیه، علاوه بر اینکه حوزه‌های علمیه را سرمایه‌های بزرگ جهان اسلام دانسته، بر استقلال حوزه‌های علمیه تاکید کرده و دانشگاه الازهر مصر را نمونه‌ای از عدم استقلال عنوان کرده است. آیت‌الله مکارم گفته است، الازهر وابسته به دولت است و مقامات دولت، رئیس الازهر و مفتیان آن را تعیین می‌کنند. این مرجع تقلید شیعه، هرگونه وابستگی حوزه به دولت را به منزله نفی استقلال حوزه‌ها دانسته است که ارزش این نهاد را پایین می‌آورد. ثبت‌نام و تحصیل ثبت‌نام و تحصیل در مدارس علمیه آنچنان با دانشگاه تفاوتی نمی‌کند و علاقه‌مندان به تحصیل در این مدارس با مطالعه دفترچه راهنما و پرکردن فرم پذیرش که از طریق پست یا در حوزه‌های علمیه سراسر کشور قابل تهیه است، می‌توانند وارد این پروسه شوند. بعد از ثبت‌نام داوطلبان در امتحان ورودی یا به نوعی کنکور حوزه شرکت می‌کنند و پس از قبولی مصاحبه و در صورت قبولی در این مرحله، این طلبه‌های جوان برای شروع دوران تحصیل خود به یکی از مدارس علمیه معرفی می‌شوند. البته بعد از سه ماه از آنها امتحانی با عنوان «امتحان تثبیتی» گرفته می‌شود که پس از قبولی در آن، طلاب رسما پذیرفته می‌شوند و می‌توانند از امکاناتی مانند معافیت تحصیلی، بیمه خدمات درمانی و بیمه عمر، کمک هزینه تحصیلی و اسکان استفاده کنند. از مکتبخانه تا حوزه در گذشته دور یعنی تا نیمه دوم قرن چهارم هجری دانش‌آموزان به مکتبخانه‌ها می‌رفتند و بعد از یادگیری قرآن و کمی هم صرف و نحو عربی وارد حوزه‌های علمیه آن زمان می‌شدند. اما بعد از افتتاح مدارس جدید و منسوخ شدن مکتبخانه و آغاز به کار مدارس در دنیای امروز، دانش‌آموزان بیس از تمام کردن دبیرستان می‌توانند به مدارس و حوزه‌های علمیه وارد شوند. طلاب طی دوران تحصیل خود مراحل مشخصی از سطوح علمی را پشت سر می‌گذارند و براساس موفقیت در هر یک از سطوح علمی حوزوی مدارکی معادل فوق دیپلم، لیسانس، فوق لیسانس و دکتری دریافت می‌کنند و البته مرحله اجتهاد که نه معادل مدرکی دارد و نه دوره‌ای خاص زمانی. دوره مقدماتی یا همان سطح یک با ورود طلاب به مدارس شروع آغاز می‌شود که این دوره به طور متوسط 6 سال (حداقل سه و حداکثر هشت سال) طول می‌کشد و طلاب در این دوره با ادبیات عرب، منطق، قرآن، عقاید، فقه و اصول آشنا می‌شوند. در پایان همین دوره است که طلاب اجازه پوشیدن لباس روحانیت پیدا کرده و می‌توانند به عنوان مبلغ دین مبین اسلام فعالیت خود را آغاز کنند. دوره دوم یا سطح دو حدود سه سال طول می‌کشد و طلاب در این دوره فقه استدلالی، اصول عقاید، فلسفه و تفسیر می‌آموزند. در این دوره، برخلاف دوره اول، حضور طلبه‌ها در کلاس الزامی نیست و البته این موضوع محل یکی از اختلافات بزرگان حوزه است. انتخاب برخی رشته‌های تخصصی در دوره دوم اتفاق می‌افتد و بعد از یک سال تحصیلی، طلاب وارد مرحله درس‌های خارج از فقه و اصول می‌شوند. این دوره یکی از مهم‌ترین مقاطع تحصیلی در حوزه است که می‌توان از آن به عنوان کارگاهی آموزشی در زمینه اجتهاد و نظریه‌پردازی یاد کرد. استادهای این دوره اصولا از مراجع بزرگ دینی هستند. طلاب در کنار شرکت در کلاس‌های خارج فقه و اصول دو سال روی پایان‌نامه سطح سه خود کار می‌کنند و برای رسیدن به سطح چهار که معادل دکتری است حتما باید 6 سال سابقه درس خارج و یک رساله علمی به عنوان پایان نامه داشته باشند. دکتری پایان دوره علم‌آموزی نیست و مسیر تا رسیدن به درجه اجتهاد ادامه دارد که البته مسیری است سخت و پر از عرق‌ریزان روحی. استقلال عملی حوزه حسن اجرایی روزنامه‌نگار امسال آیت‌الله صافی‌گلپایگانی، مکارم‌شیرازی و نوری‌همدانی که از مراجع عظام تقلید و علمای حوزه هستند در آستانه سال نو تحصیلی حوزه‌های علمیه سراسر کشور، یک‌بار دیگر بر استقلال حوزه‌های علمیه تاکید کردند. این تاکیدها گرچه هرکدام از سویی و با نگاهی ویژه و متفاوت صورت گرفت، اما نشانه وحدت و انسجام درونی حوزه‌های علمیه در اهمیت و اولویت مساله‌ استقلال حوزه‌هاست. این مراسم در واقع جلوه‌ای روشن و صریح از دغدغه‌ها و آرمان‌های مراجع عظام تقلید و بزرگان حوزه به نمایش می‌گذارد تا طی آن بتوان راهبردهای حوزه‌های علمیه را به وضوح دید. در این میان استقلال حوزه، یکی از دغدغه‌های مراجع عظام تقلید است که گرچه هر ساله یادی از آن به میان می‌آمده، اما در سال‌های اخیر با تاکید بیشتری مطرح شده و اولویت مهم‌تری یافته است. رویکرد مراجع عظام تقلید به موضوع استقلال حوزه، در کنار همه اشتراکات، با این حال تفاوت‌هایی هم دارد که گرچه می‌تواند نشانگر تنوع آرا و نظرات در سطوح بالای رهبری و مدیریت حوزه علمیه باشد، اما همین تنوع آرا، گاه به موضوعی برای اختلاف در مدیریت حوزه‌های علمیه تبدیل می‌شود؛ زیرا در این میان برداشت برخی صاحب‌نظران و چهره‌های محوری حوزه‌های علمیه از استقلال حوزه، مدیریت مستقیم از سوی مراجع است؛ درحالی که برخی دیگر، استقلال حوزه را استقلال از دولت می‌دانند و عده‌ای دیگر این استقلال را به‌معنای نظارت و نصیحت در رابطه با نظام اسلامی تلقی کرده‌اند. تحول در ساختار آموزشی حوزه مهدی ملک‌ثابت استاد دانشگاه تحول امری حتمی و لازم است و حوزه‌ها باید خود را با تغییرات زمان خصوصا با ارتقای فناوری و سرعت انتقال مفاهیم و شیوه‌های تبلیغ دین و مقابله با مخالفان وفق دهند وگرنه منزوی می‌شوند. قبل از ورود به بحث لازم است تعریف دقیقی از نظام قدیم و جدید حوزه و محدوده زمانی هر یک ارائه شود. همچنین باید مقطع زمانی خاصی که نظام قدیم را به نظام جدید پیوند می‌دهد، مشخص کرد و برای ارزیابی نظام قدیم، محاسن و معایب حوزه را تنها در دوره منتهی به مقطع تحول بررسی کرد، نه همه دوره‌ها. یقینا حوزه‌ها سابقه‌ای درخشان دارند، اما معلوم نیست در دوره مورد بحث ما همچنان پیشتازی خود را در تحولات اجتماعی حفظ کرده باشند؛ به‌عنوان مثال در زمان امام صادق‌(ع) اگر شبهاتی مطرح می‌شد فورا توسط امام پاسخ داده می‌شد، اما در این زمان، با حجم وسیعی از شبهات روبه‌رو هستیم. در حال حاضر شخصیت‌های بسیار موثری در حوزه‌های نظام جدید در حال پرورش هستند و در سطح بین‌المللی هم در حال کار هستیم و برخی شخصیت‌های پرورش یافته نظام فعلی توانسته‌اند در خارج از کشور و طلاب غیرایرانی در سطح کشورهای خود، زبان گویای اسلام باشند. برای نتیجه‌گیری از دستاوردهای نظام جدید بسیار زود است، چراکه نتایج این نظام سال‌ها بعد مشخص خواهد شد. نظام جدید با برنامه‌ریزی دقیق و جلوگیری از اتلاف وقت حوزویان، به جای هر 50 سال یک نفر می‌تواند در هر سال 50 نفر ازقبیل شهید مطهری تقدیم جامعه کند.∎​