حمام تاريخي «زيبا کنار» که يادگاري از دوره ناصري است، در حالي رو به تخريب است که از ثبت در فهرست آثار ميراثي کشور و گيلان محروم مانده است. به گزارش مهر، زيبا کنار هنوز هم زيباست، و از فخرآباد که مي‌گذري، لابه لاي ني‌هاي حاشيه رودخانه نمايان مي‌شود. بخشي از بافت سنتي مجموعه بازار زيباکار -که در حريم رودخانه «اوشمک» شکل گرفته- هنوز پابرجاست و براي بازديدکنندگان خاطره نوستالژيک ايجاد مي‌کند. در سال‌هاي اخير ساخت و سازهاي زيادي توسط نهاهاي مختلف در زيباکنار صورت گرفته و ويلاسازي بافت سنتي آن را از بين برده است و حالا منطقه آزاد انزلي هم محدوده حضور خود را گسترش داده و با نصب تابلويي در مصب رودخانه سفيدرود، حضور بدون فنس کشي خود را تا پايان زيباکنار اعلام داشته است!

حالا بيم تخريب همان اندک بافت سنتي زيباکنار هم بيشتر شده و اين بيم با شنيدن خبر تخريب بخش‌هايي از حمام تاريخي زيباکنار، شدت گرفته است. حمام تاريخي زيباکنار، نزديک رودخانه و ضلع شمالي «کارخانه برنجکوبي» پادنگ قرار دارد. درب اصلي حمام از ميانه بازار باز مي‌شد. از وقتي حمام‌ها از کاربري خود خارج شدند، حمام زيباکنار نيز در کش و قوس مالکان و وارثان جديد چند پاره شده است و دو بخش آن انبار دو تن از وارثان شده و بخش‌هايي نيز به منظور ايجاد مغازه در حال تخريب است. حمام زيباکنار، داراي طاق و گنبدهاي متعدد است. نورگيرهايي بالاي گنبدها که آفتاب لب دريا را به زيبايي داخل بنا مي‌تاباند. شدت تخريب به حدي است که عملا حمام نمي‌توان خواندش، بخش زيادي از بنا توسط مالکان فعلي تبديل به انبار کالا شده است. از بخش مخروبه مي‌توان داخل بنا را ديد؛ خزينه‌اش بي‌آب مانده و تونش حرارت هيزم ندارد. خشت‌هاي قطور مربعي شکلش فروريخته، کاشي‌هاي قديمي‌زير پله رنگ به رخسار ندارد. حوض پاشويه بي تلألو آب، لبه‌هايش ترک خورده، جلبک‌هاي خشکيده بر ديواره‌هاي خزينه و شيشه‌هاي حبابي بالاي نورگيرهاي گنبدهاي سقف، شکسته و فروريخته است.

حمامي‌که روزگاري پذيراي ملوانان، ماهيگيران و تجاري بود که به اين بندر رفت و آمد مي‌کردند؛ حالا بي يال و کوپال به حالت اغما افتاده است. در ميان مغازه‌هاي بافت سنتي و نزديک رودخانه، چند پيرمرد در حياط قهوه خانه اي جمع شده اند. گرماي شهريور، نه چاي مي‌طلبد و نه قهوه. تنها سايه‌اي درخت و گپ و گفتي از گذشته‌هاي دور. يکي از اهالي بازار درباره اين حمام به خبرنگار مهر مي‌گويد: تا دهه هفتاد حمام پابرجا بود، ولي از وقتي همه خانه‌ها صاحب حمام شدند؛ تون اين حمام نيز يخ کرد. يکي از پيرمردها به ياد مي‌آورد که حمام زيباکنار بعد از آنکه از رونق افتاد، مدتي قهوه خانه شد. ولي تجارت که رونق نداشته باشد و کشتي‌هاي تجار که به گل بنشيند، نه حمام را به کار مي‌آد و نه قهوه خانه. يکي ديگر از اهالي زيباکنار نيز به خبرنگار مهر توضيح مي‌دهد: قبلا اين حمام کاشي کاري‌هاي سنتي زيبايي داشت ولي بعدا مالک حمام، کاشي‌ها را به منظور بهداشت بيشتر تعويض کرد. سردرب حمام هم يک کتيبه داشت که نشان مي‌داد حمام در سال 1292 ساخته شده است. وي مي‌افزايد: تا پيش از پهلوي اول، تاريخ کشور قمري محاسبه مي‌شد پس اگر اين گفته را بپذيريم، حمام زيباکنار، قبل از حضور فخر الدوله، نوه مظفرالدين شاه در اين محدوده ساخته شده و به احتمال زياد در نيمه سلطنت ناصرالدين شاه قاجار مي‌بايد ساخته شده باشد.

«حسن آميژه خواه» يکي از مالکين فعلي است که به اتفاق دو بردار ديگر حمام را 15 سال پيش از شخصي به نام «محمودي خواه» خريداري کرده است. محمودي‌خواه نيز حمام را از جهاد کشاورزي گرفته بود. وي به خبرنگار مهر مي‌گويد: حمام به شدت مخروبه شده و نياز به مرمت اساسي دارد با اين حال مالکان فعلي قصد تخريب کامل حمام را ندارند و پس از رفع مشکل سندي، تلاش دارند حمام را مرمت کرده و آن را تغيير کاربري دهند.ولي اطلاعات محلي گوياي تخريب بخشي از حمام است. به گفته بحري، دهيار زيباکنار اين حمام بعد از انقلاب توسط جهاد کشاورزي مرمت و اجاره داده شده است. عرصه حمام در ليست املاک ستاد اجرايي فرمان حضرت امام قرار دارد و مالکان فعلي به دليل مشکلات حقوقي و ثبتي تاکنون نتوانسته اند بنا را بطور کامل تخريب و مجوز نوسازي بگيرند. کارشناس مسئول ثبت بناهاي تاريخي اداره کل ميراث فرهنگي گيلان، درباره حمام‌هاي تاريخي استان به خبرنگار مهر مي‌گويد: معماران بومي‌گيلان روش ساخت حمام را کمتر مي‌دانستند و بيشتر حمام‌هاي عمومي‌گيلان توسط غير گيلاني‌ها ساخته شده است. مالک حمام معمولا شخص ديگري بوده و سرقفلي آن به گيلاني‌ها واگذار مي‌شده است. مهدي ميرصالحي، مي‌افزايد: حمام‌هايي که در گيلان بدين شکل باقي مانده و به آنها رسيدگي نمي‌شود، به اين دليل است که هم مالک اصلي و هم سرقفل دار، به رحمت خدا رفته و حمام بين چندين ورثه سرقفل دار و مالک دست به دست شده است. وي تصريح مي‌کند: حمام‌هاي گيلان در نوع معماري تفاوت فاحشي با حمام‌هاي استان‌هاي خشک دارند. در گيلان ابتدا حمام مانند استان‌هاي مرکزي گنبدي و با نورگير ساخته مي‌شد و سپس براي جلوگيري از نفوذ رطوبت و باران، سقف دومي‌با شيرواني و سفال، روي طاق‌هاي گنبدي قرار مي‌گرفت. ميرصالحي درباره موقعيت حمام زيباکنار مي‌گويد: به دليل بندر بودن زيباکنار و منطقه تحت نفوذ شاهان قاجار و پهلوي، حمام در آن زمان رونق خوبي داشت. ولي حمام زيباکنار هم مانند ديگر حمام‌هاي عمومي‌ايران، بعد از گاز کشي و تقريبا بعد از دهه 70 عملا تعطيل شد. وي ضمن برشمردن ويژگي‌هاي معماري اين اثر تصريح مي‌کند: حمام قبلا کاشي کاري‌هاي سفيد و آبي سنتي داشته است، ملاط آن از ساروج و آجر ساخته شده و داراي طاق‌هاي جناقي به همراه نورگير بالاي سقف است. قبلا يک چاه آب هم براي تامين آب خزينه داشت و تون حمام با هيزم کار مي‌کرد.

ميرصالحي از پرونده پيش ثبتي اين اثر تاريخي خبر داده و مي‌افزايد: در مجموع اين بنا واجد شرايط ميراثي شناخته شده و اطلاعات اوليه تکميل پرونده شده و با جمع آوري و تکميل عکس و ديگر مستندات موجود، پرونده به ميراث فرهنگي کشور ارسال مي‌شود. وي ابراز اميدواري مي‌کند به زودي حمام تاريخي زيباکنار در فهرست بناهاي ميراثي کشور ثبت شود. از آنجايي که منطقه زيباکنار جزو محدوده مديريتي منطقه آزاد انزلي است، مدير گردشگري منطقه آزاد نيز در اين بهره به خبرنگار مهر توضيح مي‌دهد: مالکان فعلي اين حمام ميراثي، به دنبال تخريب بنا و تغيير کاربري هستند و با توجه به اينکه اين محدوده تحت مديريت منطقه آزاد بوده و منطقه آزاد انزلي به عنوان نماينده دولت، حاکم منطقه است، تاکنون اجازه تخريب اين حمام را نداده است. مهدي کوچکي نژاد مي‌افزايد: بناهاي تاريخي، هويت هر منطقه است و منطقه آزاد جلوي تخريب را گرفته است. ولي تغيير کاربري اين بنا مستلزم رفع مشکلات حقوقي و ثبت ميراثي است. ميراث فرهنگي کشور نيز اخيرا دستورالعملي به منظور حمايت از حفظ حمام‌هاي تاريخي به استان‌ها ابلاغ کرده است.

معاون ميراث فرهنگي کشور نيز در اين باره به خبرنگار مهر مي‌گويد: به منظور حفظ و ادامه حياط حمام‌هاي تاريخي، برنامه‌هاي تشويقي و حمايتي در نظر گرفته شده تا اگر حمام‌هاي تاريخي عملکرد اصيل خود را تداوم دهند، از آنها حمايت شود. محمد حسن طالبيان يادآور مي‌شود: سازمان ميراث فرهنگي کشور اعتباري براي خريد حمام‌هاي تاريخي و حفظ همان کاربري ندارد ولي مي‌تواند 50 درصد هزينه‌هاي مرمت و بهسازي را به کمک بکارگيري کارشناسان سازمان تقبل کند. وي تاکيد مي‌کند: برنامه حمايتي شامل حمام‌هايي است که کار کرد خود را با استفاده از نياز روز همچنان داشته باشند و از فضاي پيرامون آن نيز استفاده بهينه شود. با اين حال اگر حمام تاريخي زيباکنار مشکلات سندي اش نيز رفع شود و به ثبت ميراثي هم برسد؛ تنها در صورتي مي‌تواند تحت حمايت سازمان ميراث فرهنگي قرار گيرد که کارکرد گذشته خود را حفظ کند. کارکردي که با توجه به قرار‌گيري اين حمام در يک منطقه گردش پذير و بافت بازار، مي‌تواند موقعيتي ممتاز براي پذيرش گردشگر محسوب شود.