این در حالی است که مصرف‌کنندگان اصلی قند و شکر در کشور خانوارها، کارخانه‌های شیرینی، کیک و شکلات‌سازی، کارخانه‌های نوشابه‌سازی و نوشیدنی ها، کارخانه‌های داروسازی، صنوف شیرینی پزی و مصارف دام و طیور هستند که مهم‌ترین‌ آنها را خانوارها و کارخانه‌ها تشکیل می‌دهند.بررسی‌های آماری نشان می‌دهند ظرفيت سالانه توليد شکر در كشور در مجموع حدود 5/ 2 ميليون تن است كه تا‌كنون بيشترين توليد حدود 5/ 1 ميليون تن بوده كه متاثر از ميزان توليد چغندر و نيشكر توليدي است. اين در حالي است كه مصرف سالانه قند كشور در ايران حدود 2/ 2 ميليون تن است.

به عبارت ديگر مصرف سرانه هر ايراني حدود 30 كيلوگرم است. در حال حاضر 44 كارخانه توليد قند و شكر در كشور وجود دارند كه 9 كارخانه نيشكري و 35 كارخانه چغندري هستند و از بين كل كارخانه هاي چغندري تنها 27 كارخانه هم‌اكنون فعال هستند.در تولید قند و شکر مهم‌ترین گام تامین نهاده‌های اولیه آن یعنی چغندر قند و نیشکر است و از این جهت صنعت قند و شکر وابستگی شدیدی به بخش کشاورزی دارد و اثرات عوامل مؤثر در زراعت این محصولات مستقیما به صنعت و سایر بخش‌های وابسته منعکس شده و آنها را متاثر می‌سازد.در این بین، بررسی علل افت صنعت قند و شکر از بعد تعرفه‌های واردات حائز اهمیت است. در آغاز دهه 80 تعرفه واردات شکر خام 100 درصد و تعرفه واردات شکر سفید 150 درصد تعیین شده بود که این سیاست حمایتی انگیزه کاشت چغندرقند و تولید شکر در داخل کشور را افزایش داد و به تبع آن، بالاترین میزان تولید شکر در کشور طی 38 سال گذشته رقم خورد. میزان تولید شکر در سال 85 به یک میلیون و 258هزار تن رسید و این در حالی بود که در سال 79، حدود 700 هزار تن شکر در داخل تولید شده بود.به عبارت دیگر حمایت‌های دولت هشتم جواب داد و بر اساس آن تولید شکر در کشور روندی صعودی به خود گرفت و طی 5 سال توانست رکورد تولید را بشکند.

اما همزمان با شکسته شدن رکورد تولید، رکوردی دیگر در حال ثبت شدن بود، رکوردی به نام واردات 2 میلیون تنی شکر به کشور.رکوردشکنی واردات شکر به کشور که همزمان با افزایش تولید رقم خورد در حالی بود که از آغاز دهه 80 تا سال 84، واردات شکر به کشور حدود 200 تا 220 هزار تن بود، اما آبان ماه سال 84 و تنها چند ماه پس از روی کار آمدن دولت نهم، تعرفه واردات شکر سفید دستخوش تغییر شد و از 150 درصد به 50 درصد کاهش یافت.این آخرین کاهش تعرفه واردات نبود، بلکه تعرفه وارداتی شکر از اول بهمن تا فروردین ماه 1385 بار دیگر کاهش را تجربه کرده و به 20 درصد رسید. کاهش تعرفه، آغازگر رشد واردات شکر سفید به کشور و تضعیف صنعت قند و شکر شد. در این میان برای سومین بار پس از روی کار آمدن دولت نهم، تعرفه واردات شکر سفید کاهش یافته و این بار به کف رسید. اردیبهشت ماه سال 85، این تعرفه 10 درصد تعیین شد و تا آذرماه سال 86 ثابت ماند.

تولید میلیونی شکر یک سال پس از رکوردشکنی واردات نیز ادامه یافت و بر‌اساس آن در سال 86 نیز یک میلیون و 12 هزار تن شکر تولید شد، این تولید در حالی بود که چغندرکاران انگیزه کاشت چغندر را از دست نداده بودند و بدهی تولیدکنندگان شکر به کشاورزان این بخش را با چالش جدی مواجه نکرده بود، اما در سال‌های بعد تولید شکر نصف شد، شکر وارداتی که قیمت‌های کمتری نسبت به تولیدات داخلی داشت، شکر داخلی را روی دست تولیدکنندگان گذاشت، امکان انبار کردن این محصولات وجود نداشت، تولیدکنندگان شکر به چغندرکاران بدهکار شدند و این بدهی که مشکلات بسیاری را برای کشاورزان چغندرکار به همراه آورده بود، انگیزه‌های کاشت چغندر را در جمع کشاورزان از بین برد.در این بین چالش دیگر قیمت‌گذاری شکر در ایران است که دستوری است. در سال گذشته شورای اقتصاد قیمت تضمینی چغندر قند را 45 درصد افزایش داد و از طرفی حقوق کارگزاران را 20 درصد افزایش داده، بنابراین به‌طور میانگین 35 درصد به هزینه‌های تولید شکر اضافه شده ولی دولت در سال گذشته مجوز افزایش قیمت 20درصدی را به کارخانه‌های قند و شکر داد.

وضعیت صنعت شکر در جهان

در نقاط مختلف جهان و نسبت به شرایط آب و هوایی و امکانات طبیعی از دو محصول نیشکر و چغندرقند، شکر استحصال می‌شود. تولیدکننده‌های عمده شکر در جهان عبارتند از: برزیل، هند، چین، تایلند و آمریکا که از میان آنها برزیل و هند روی هم رفته حدود 40 درصد شکر جهان را تولید می‌کنند.برزیل، تولیدکننده‌ای که هزینه تولید شکر آن از سایر کشورها پایین‌تر است، نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای در عرضه این کالا در جهان دارد. به علاوه در بلندمدت عواملی همچون سیاست‌‌گذاری دولت‌ها (مرتبط با بازار شکر) و چرخه تولید شکر در برخی از کشورهای بزرگ تولیدکننده نیشکر در آسیا نیز در تولید شکر و نوسانات قیمت آن نقش خواهند داشت.در این بین چندین سال است برخی از تغییرات ساختاری روند معاملات شکر در جهان را دستخوش تغییر کرده است، عواملی که در سال‌های پیش رو نیز بر معاملات این کالا تاثیرگذار خواهند بود عبارتند از: افزایش تراکم صادرات از مناطق خاص (صادرکنندگان اندکی در سطح جهانی فعالیت می‌کنند) و کاهش حجم معاملات شکر سفید در سطح بین‌المللی.

پیش‌بینی روند تولیدات و مصرف کشورهای مطرح

برزیل: برزیل به‌عنوان بزرگ‌ترین‌ تولید‌کننده و صادر‌کننده شکر است که پیش‌بینی می‌شود تولید محصول مذکور در آن در سال جاری با 4/ 2میلیون تن افزایش به 1/ 37 میلیون تن برسد که 57 درصد آن به اتانول تبدیل می‌شود. در سال جاری 59 درصد این محصول به اتانول تبدیل شده است که نشان می‌دهد تغییر چندانی نداشته است. برزیل که در عین حال بزرگ‌ترین‌ صادر‌کننده شکر است پیش‌بینی می‌شود سال جاری با 8/ 1 میلیون تن افزایش صادرات 1/ 26میلیون تن از این محصول را صادر کند.

آمریکا: تولیدات آمریکا پیش‌بینی می‌شود در سال جاری 200 هزار تن کاهش را در مقایسه با سال قبل تجربه کند و به 9/ 7 میلیون تن برسد. همچنین واردات این کشور با رشد 8 درصدی به 2/ 3 میلیون تن خواهد رسید که دلیل آن رشد مصرف این محصول در آمریکا است.

هند: در این بین مصرف هند پیش‌بینی می‌شود که به 2/ 27 میلیون تن برسد که با افزایش همراه است. پیش‌بینی‌ها حاکی است که تولیدات شکر کشور هند در سال جاری 2/ 2 میلیون تن کاهش داشته و به 5/ 27 میلیون تن می‌رسد. با توجه به این اختلاف تولیدات و مصرف این کشور برآوردها حاکی از کاهش 18 درصدی موجودی شکر در هند است.

تایلند: پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تولیدات تایلند 360 هزار تن در سال جاری رشد خواهد یافت و به 1/ 10 میلیون تن خواهد رسید. افزایش تقاضا صادرات این کشور را با رشد 2 درصدی همراه خواهد کرد و به میزان 9 میلیون تن خواهد رساند؛ در حالی که موجودی آن با کاهش روبه‌رو است.

اتحادیه اروپا: پیش‌بینی‌می‌شود تولیدات در اتحادیه اروپا با 5/ 2 میلیون تن رشد در سال جاری به 5/ 16 میلیون تن برسد. مصرف اتحادیه اروپا و میزان واردات آن به 8/ 18 میلیون تن و 5/ 3 میلیون تن خواهد رسید. با این حال، صادرات آن بدون تغییر و به میزان 5/ 1 میلیون تن برآورد شده است.

مکزیک: پیش‌بینی می‌شود تولیدات این کشور به کمتر از 5/ 6 میلیون تن برسد و این در حالی است که صادرات آن افزایشی است و از 3/ 1 میلیون تن به 6/ 1 میلیون تن خواهد رسید. با این روند که تولیدات کاهشی و صادرات افزایشی خواهد بود، برآورد می‌شود موجودی شکر در این کشور کاهش یابد.

ایران: بر اساس گزارش سازمان کشاورزی آمریکا تولیدات ایران در سال‌های 2016 یک‌میلیون و 350 هزار تن برآورد شده که طبق این پیش‌بینی انتظار می‌رود مصرف شکر از 2050 تن به 2675 میلیون تن در سال جاری برسد که بیش از یک میلیون تن آن از طریق واردات برآورد می‌شود.

قیمت قند و شکر طی 10 سال گذشته در بازارهای جهانی

نمودار همراه روند قيمت جهاني شكر در يك سال اخير را نشان مي‌دهد. همان‌طور كه مي‌بينيم قيمت با رشدي حدودا 80‌درصدي از زير 11 سنت به ازاي هر پوند به بالاي 19 سنت رسيده است. اثرات اين رشد كم كم منجر به رشد قيمت وارداتي كشور و در نتيجه رشد قيمت بازار خواهد شد لذا افزايش نرخ براي توليد كنندگان داخلي نيز ناگزير خواهد بود. بنابراين در اين گزارش با فرض افزايش نرخ شكر براي توليد‌كنندگان و افزايش اقبال بازار به سهام اين گروه بر آن شديم گزارشي به‌صورت مقايسه‌اي بر مبناي معيار‌هاي بنيادي و تكنيكالي تهيه كنيم.بنا‌بر پیش‌بینی OECD و FAO با اینکه روند کلی قیمت شکر در بلندمدت نزولی به نظر می‌رسد، اما همچنان قیمت آن بالاتر از ریزش قیمت‌ها در دوران بحران مالی سال 2008 خواهد بود. افزایش ناگهانی قیمت شکر در سال‌های 2010تا 2011 به دلیل تصمیم بزرگ‌ترین‌ تولید‌کننده شکر جهان یعنی برزیل به تولید سوخت اتانول از شکر مربوط می‌شود، اما از سال 2011 به بعد به علت مازاد عرضه شاهد کاهش قیمت بوده‌ایم. همان‌طور که در نمودارهمراه مشاهده می‌شود از سال 2016 به بعد شاهد افزایش قیمت هستیم که عمده‌ترین دلیل آن پیشی گرفتن مصرف از تولید جهانی است.

جمع‌بندی: روند رشد اقتصاد جهانی (که در حال حاضر کند است) و نوسان تولید (بنا بر عواملی مختلف) در کشورهای مهم تولیدکننده همچون برزیل و هند از جمله عوامل مهمی هستند که در صورت تغییر، تاثیر بسزایی بر نتایج پیش‌بینی خواهند گذاشت. از سوی دیگر، روند رو‌به رشد اهمیت تولید اتانول در بازارهای جهانی نیز بر تقاضا برای این کالا و در نتیجه بهای آن موثر خواهد بود.