گروه بینالملل-ثمانه اکوان- منصور براتی: «ایشان ثارور» تحلیلگر هندی روزنامه آمریکایی واشنگتن پست در یادداشتی ضمن تعیین کننده دانستن کودتای نافرجام گولنیستهای ارتش ترکیه از یکسو شخصیت اقتدارگرای اردوغان و از سوی دیگر بیاعتمادی وی پس از کودتا نسبت به غربیها را عامل مهمی در تغییر سیاست منطقه ای ترکیه نسبت به سوریه و نیز همکاری با روسیه در این کشور دانست. وی همچنین میافزاید میزان حرکت ترکیه به سوی روسیه به نحوه برخورد آمریکاییها در خصوص استرداد گولن بستگی دارد.
حدود یک ماه از کودتای نافرجام یکی از جناحهای ارتش برضد دولت منتخب ترکیه میگذرد؛ در هفتههای اخیر «رجب طیب اردوغان»، رئیس جمهور تصفیه شدیدی را در نهادهای دولتی و سازمانهای مردمنهاد آغاز کرده، هزاران نفر دستگیر، از کار برکنار و یا معلق شدهاند. فضا برای حکمرانی که در جراید پایهگذار عثمانی نوین خوانده میشود شدیداً خطرناک و تهدیدآمیز به نظر میرسد. مقامات ترکیه بیدرنگ از همتایان آمریکایی خود خواستهاند تا «فتح الله گولن» روحانی هفتادسالهترکیهای که از سال 1999 در آمریکا زندگی میکند و به زعم دولت ترکیه منشأ اصلی کودتاست را تحویل این کشور دهد.
سرخوردگی مردم ترکیه از اقدامات غربیها در منطقه و نیز مواضع آنها درباره ترکیه در حال افزایش است.
تعداد زیادی از مردم ترکیه در هفتههای اخیر از ادامه همپیمانی ترکیه با غرب ناامید شدهاند و نسبت به ادامه اقامت گولن در آمریکا معترض هستند. برخی حتی دیگر گولن را تحت تأثیر تبلیغات حکومت عنصری مربط با بنلادن میدانند! همچنین برخی از مردم معتقدند که اگر کودتا در ترکیه پیروز میشد، بسیاری از دولتهای غربی بدون توجه به خشونتهای آن و از بین رفتن دموکراسی در ترکیه به ارتباط خود با کودتاچیان ادامه میدادند. «یوسف موفتوقلو» که زمانی مشاور «عبدالله گل»، رئیس جمهور سابق این کشور بود معتقد است: «امروز به واسطه بیتفاوتی غربیها در قبال کودتا و اشتباهات دیگری که آنها مرتکب شدهاند؛ مردم ترکیه و حتی تحلیلگران بیطرف – که با دیدگاههای آلوده به توطئهنگری مناسبتی ندارند – به این نتیجه رسیدهاند که غربیها از موفقیت کودتا هم راضی بودند.»
میراثدار «مندرس»
بخش عمده بدگمانی غرب نسبت به اردوغان به خاطر آنچه شخصیت اقتدارگرا، عوام فریب، سوء استفاده از اکثریت طرفدار خود برای تحکیم جایگاهش، ارعاب و سرکوب مخالفان و نیز تغییر بنیانهای جمهوریت در ترکیه به نسخهای شخصی از ناسیونالیسم سنی مذهب خوانده میشود بوده.
همچنین به نظر میرسد سرانجام روند تصفیه به خانه احزاب کردی مسالمتجو و قانونی که در پارلمان دارای نماینده هستند نیز رسیده است. پلیس ترکیه نیمه شب پنج شنبه به دفاتر حزب دموکراتیک خلقها در استانبول و همچنین به خانههای شماری از اعضای این حزب حمله کرده و در این حملات ۱۷ نفر بازداشت شدهاند. «صلاح الدین دمیرتاش»، رهبر حزب دموکراتیک خلقها، ضمن محکوم کردن حملات پلیس به دفاتر و اعضای این حزب، گفته است: «شما نمیتوانید به دفاتر سومین حزب بزرگ پارلمان مثل اوباش حمله کنید.» همچنین دیروز دادگاهی در ترکیه با صدور کیفرخواستی برای دمیرتاش و «سیری ثریا» یکی از نمایندگان کرد به جرم تبلیغ برای گروه تروریستی 5 سال زندان درخواست کرده است. این حوادث اگرچه نسبتاً قرین با واقعیت هم هست، اما همه نیروهایی که در رویدادهای اخیر نقشآفرین بودهاند را درنظر نمیگیرد. اردوغان و حزب حاکم عدالت و توسعه – که یک حزب راست میانه ملیگرای مذهبی به شمار میآید – در یک و نیم دهه اخیر در همه انتخابات چندحزبی این کشور پیروز میدان بودهاند. آنها در این مدت الگویی از حکمرانی باثبات، دموکراتیک و غیرنظامی را به نمایش گذاشتهاند و تا پیش از سرگیری دشمنی با نیروهای مسلح کرد، نسبت به این اقلیت نیز رویکرد متساهلتری اتخاذ کرده بودند.
به همین دلایل اردوغان و متحدان او ترکیه را کشوری دموکراتیک و تکثرگرا میدانند که پس از چندین دهه حاکمیت شبه اقتدارگرایانه سکولارها وضعیت بهتری را پدیدار ساختهاند؛ قوانین دولتی دیگر مانع استفاده از حجاب اسلامی در دانشگاهها نیست و کردها میتوانند زبان مادری خود را فرابگیرند و در عرصه عمومی به آن سخن بگویند، حضور نظامیان در سیاست کمرنگتر شده و نهادهای دموکراتیک تقویت شدهاند.
اردوغان اکنون خود را میراث دار «عدنان مِندِرس» نخست وزیر فقید ترکیه که در سال 1960 با کودتای نظامیان از قدرت خلع و توسط آنان اعدام شد میداند. مندرس نیز همچون اردوغان از طبقات پایینتر و مذهبیتر حمایت میکرد. با وجود اینکه جایگاه اردوغان نسبت به مندرس مستحکمتر به نظر میرسد، اردوغان شدیداً به صرافت تقویت قدرت خود افتاده تا به سرنوشت مندرس دچار نشود.
ترکیه در پنجاه سال اخیر کودتاهای نظامی موفق و ناموفق زیادی را تجربه کرده است. اردوغان بارها در سخنرانیهای عمومی و نیز در قالب کارزارهای انتخاباتی نسبت به نیروهای ضددموکراسی فعال برضد او هشدار داده است. بسیاری از نظاران نیز اعلام کردهاند که به این اقدامات وی برای تشویش اذهان عمومی و قهرماننمایی خود عادت کردهاند؛ اما حالا حوادث ماه گذشته، به دستاویز خوبی برای اردوغان مبدل شده که نشان میدهد نگرانیهای او پربیراه هم نبوده و دموکراسی ترکیه همچنان دوران آزمایش خود را از سر میگذراند و هنوز شکننده است. «تاناسیس کامبانیس»، پژوهشگر بنیاد هزاره معتقد است: «در منطقهای که آبستن بحرانهای گوناگون و بیثباتی مداوم است، ترکیه از عدمثبات و دیکتاتوری نظامی، در سالهای اخیر به یک دموکراسی مدرن مبدل شده و این دستاورد کمی نیست.»
تغییر سیاست منطقهای ترکیه
با این همه نقش غربیها در کودتای نافرجام همچنان معماست، در حالی که گروهی از ناظران معتقدند اظهار نظرهای مقامات ترکیه در مورد نقشآفرینی ژنرالهای آمریکایی در کودتا به منظور فشار بر این کشور برای تحویل سریعتر گولن است، گروهی نیز معتقدند کنار رفتن محافظهکاران مذهبی از قدرت مطلوب آمریکا بوده است. چنانچه حتی ارتشبد «ایلکر باش بوغ» رئیس پیشین ستاد فرماندهی ارتش ترکیه که از ژنرالهای کمالی شناخته شده ارتش است اعلام کرده بود که «سازمان اطلاعات آمریکا –سیا – پشت کودتای نافرجام ترکیه بوده و به طور سیستماتیک هدایت عوامل نفوذی گولن را برعهده داشته است.» وی اضافه کرده بود که این اقدام نه یک کودتای نظامی واقعی، بلکه «شورش و قیام مسلحانه عناصر جماعت گولن بود که با کودتاهای پیشین نظامی در ترکیه تفاوتهای جدی دارد.» وی در پاسخ به این پرسش که آیا امریکا قصد داشت فتح الله گولن و جماعت نور را که دارای دیدگاههای متعصبانه مذهبی هستند در ترکیه روی کار بیاورد؟ اظهار داشت: «سیا هم شورش را راه انداخت و هم کاری کرد که این حرکت به سرانجام نرسد. هدف آنها تضعیف ارتش ترکیه و بیاعتبار کردن ارتش نزد مردم ترکیه بود که به نظر میرسد در این زمینه موفق هم شدهاند.» باش بوغ افزوده بود: «سیا میدانست بعدازاین حرکت، دولت ترکیه با ارتش و ارتشیها برخورد خواهد کرد و درنتیجه یکی از بزرگترین ارتشهای منطقه به شدت تضعیف خواهد شد.» وی افزود: «نمیدانم دولت امریکا و اوباما در جریان دخالت سیا در کودتای ترکیه بود یا نه اما ساده اندیشانه است، فکر کنیم سازمان سیا که 15 سال است اجازه اقامت فتح الله گولن را در امریکا داده، از او استفادهای نکند.»
با این حال برخی نیز معتقدند اظهار نظرهای نظامیان برجسته درمورد دخالت عوامل خارجی در این حوادث ناشی از ترس آنان از تصفیه در مراحل بعدی توسط دولت اردوغان است. یکی از دیگر از گمانهزنیهایی که بعد از کودتا درباره تغییر رویه اردوغان عبارت از سیاست نزدیکی و عادی سازی با «ولادیمیر پوتین»، رئیس جمهور روسیه پس از 6 ماه تیرگی روابط بود. اولین مسافرت خارجی اردوغان پس از کودتای ناموفق ارتش در هفته جاری به مقصد روسیه انجام شد و سرانجام تیرگی روابط آنکارا و مسکو که با بحران حمله مرزبانان ترکیه به سوخوی روسی اوجگرفته بود و روابط تجاری ترکیه با روسیه را به شدت مختل ساخته بود، از یکسو در نتیجه واکنش سریع پوتین برضد کودتای نافرجام ارتش و از سوی دیگر بی اعتمادی اردوغان نسبت به همپیمانان غربیاش به پایان رسید. اکنون گمانهزنیهای جدیدی پیرامون تغییر رویه ترکیه در قبال تحولات سوریه و همکاری با روسیه در این کشور مطرح شده است. اردوغان چندی پیش به مواضع «بشار اسد»، رئیس جمهور سوریه برضد کودتای ناکام ارتش و بی تفاوت ماندن، عربستان و آمریکا و اروپاییان اشاره کرد و همه این اتفاقات را عجیب نامید وی اشاره کرد که «غربیها از پشت به ما خنجر زدند.»
اکنون در حالی که طبق نظرسنجیهای موسسه MetroPoll انجام شده محبوبیت اردوغان پس از کودتا با 20 درصد افزایش به نزدیک 70 درصد رسیده، دولت ترکیه با برخورداری از سرمایه اجتماعی وسیعتر به صرافت تعدیل سیاست خارجی خود افتاده است. صراحت اردوغان در بیان اینکه آمریکا میان ترکیه و گولن یکی را باید انتخاب کند، از سوی مقامات آمریکایی به عنوان مانعی جدی بر سر راه روابط دو کشور معرفی شده و حالا چرخش اردوغان به سوی پوتین نیز در همین راستا ارزیابی میشود. درصورت عدم همکاری آمریکا احتمالاً باید منتظر هماهنگی بیشتر آنکارا و مسکو در قضیه جنگ داخلی سوریه باشیم.