گروه بينالملل، پرستو بهراميراد: ترکيه پساکودتا حال و روز غريبي پيدا کرده است . اردوغان به سمت کساني که تحت سياستهاي نوعثماني دشمن محسوب ميشدند، دست دوستي دراز ميکند. پس از 8 ماه تيرگي روابط ميان آنکارا و مسکو،«رجب طيب اردوغان»، رئيسجمهوري ترکيه براي بازسازي روابط دو کشور به سنت پترزبورگ سفر کرده است.اين اقدام ميتواند نشانه به رسميت شناختن اقتدار کرملين در نگاه آنکارا قلمداد شود اما در حقيقت ترکها از ماجراي کودتا درس عبرت سختي دريافت کردهاند.
اردوغان اين روزها تلاش ميکند اگرچه ظاهرا به رويکردهاي عثماني گرايانه وفادار بماند اما در باطن به دنبال جبران روزهاي سرمستي با رژيم سعودي و آمريکا است. نکته جالب اينجاست که اردوغان رسما با واشنگتن بر سرمساله «فتحالله گولن» که طراح کودتاي نافرجام شناخته ميشود، وارد بگو مگو شده است. به گزارش اسپوتنيک، سران ترکيه و روسيه در شهر سن پترزبورگ در ديداري تاريخي درباره روند اقدامهاي دو کشور براي بازگشت روابط اقتصادي و بازرگاني به حالت عادي مذاکره کرده اند.درهمين حال، وزراي خارجه ترکيه وروسيه و مقامات عالي رتبه دوکشور در نشست اردوغان و پوتين حضور داشتهاند. کاخ کرملين به نقل از ولاديمير پوتين در ديدار با اردوغان نوشته است: «روسيه و ترکيه دو کشور مهم منطقه هستند که همکاري بين آنها براي امنيت و ثبات منطقه مفيد است و بازگشت روابط اقتصادي و منطقهاي آنکارا و مسکو به حالت عادي نيز بسيار مهم است.» پوتين در ادامه با اشاره به هشت ماه تنش در روابط دو کشور اظهار کرده است: «ميدانيم در سالهاي پيش سطح مناسبات بسيار عالي شده بود و به کيفيت بي سابقه اي رسيده اما پس از رويداد غمبار نوامبر سال گذشته که يکي از نظاميان روسي در سوريه کشته شده است. اين روابط به پايين ترين سطح سقوط کرد و تيره شده است.» پوتين در ابتداي ديدار با اردوغان تاکيد به عادي سازي روابط دوجانبه و مبارزه با تروريسم و نيز مساله سوريه کرده است. اردوغان نيز گفته است: «ما از باز شدن صفحه جديد در منطقه دو کشور تقدير ميکنيم.»
رئيسجمهوري ترکيه تصريح کرد همکاري بين ترکيه و روسيه در حل عديدهاي از مشکلات منطقه سهيم خواهد بود.اين درحالي است که همکاريهاي اقتصادي و تجاري بخشي از رايزنيهاي دو طرف را تشکيل داده است.
اين مذاکرات با حضور دهها خبرنگار و نمايندگان رسانههاي مختلف روسي و خارجي در کاخ کنستانتينوف سن پترزبورگ برگزار شده است.هيات همراه رييسجمهوري ترکيه دربرگيرنده گروهي از وزيران، سرمايهگذاران و کارآفرينان اين کشور است که هدف از حضور آنها، بازگرداندن روابط تجاري متوقف مانده بر اثر تحريمهاي روسيه عليه ترکيه است.
تحريمهاي سخت اقتصادي کرملين عليه آنکارا در پي ساقط شدن جنگنده روسيه توسط ارتش ترکيه در آسمان سوريه ضربه کشنده اي به اقتصاد ترکيه وارد کرده است. تعليق تبادلات اقتصادي اين دو کشور به ارزش تقريبي 30 ميليارد دلار در روزهاي رکود صنايع ترکيه براي اردوغان گران تمام شده است. يکي از مهمترين تحريمها عليه ترکيه منع سفر گردشگران روسي به اين کشور بوده است.که با لغو اين تحريم سالانه حدود 3 ميليون توريست وارد ترکيه ميشود و مناطق تعطيل با تزريق ميلياردها دلار دوباره رونق مييابند. مذاکرات براي لغو تحريمهاي ديگر مانند ممنوعيتها و محدوديتهاي صادرات مواد غذايي،باغي و کشاورزي از ترکيه به روسيه نيز انجام شده است.
«ميخاييل گورباچف»، آخرين رهبر اتحاد جماهير شوروي سابق گفته است:« ولاديمير پوتين و رجب طيب اردوغان با ديداري که به منظور رفع کدورت ميان دو کشور به دليل سرنگوني جنگنده روسي در ماه نوامبر برگزار ميکنند،کار درستي انجام ميدهند.» در همين حال هماهنگکننده دولت آلمان در روابط با روسيه در اين باره گفته است منافع اروپا در اين است که سردي روابط بين ترکيه و روسيه به پايان برسد چرا که اين مسئله باعث خواهد شد درگيريهاي متعددي در سوريه و حوزه قفقاز حل شود. سفر اردوغان به روسيه در حالي انجام ميشود که روابط ترکيه با آمريکا و اروپا به ويژه به دنبال کودتاي نافرجام به شدت ملتهب شده و اردوغان در آستانه اين سفر به اروپا پيغام داده است که اگر اتحاديه اروپا روي قولهاي خود نيايستد، ترکيه قرارداد باز پسگيري پناهجويان را اجرا نخواهد کرد. اردوغان در اين راستا اخيرا نيز با روزنامه لوموند فرانسه گفت و گو کرده و گفته است: «آنها دولت قانوني ترکيه را در برابر کودتاچيان تنها گذاشتند.»
او با اشاره به تماس تلفني برخي سران غرب در ساعات پس از کودتاي نافرجام گفته است:« اين کافي نبود. ما با يک حمله تروريستي معمولي روبرو نبوديم، بلکه 240 شهيد و 2200 مجروح داديم. تمام دنيا به حادثه شارلي ابدو واکنش نشان داد. نخست وزير ما نيز در راهپيمايي پاريس شرکت کرد. من نيز انتظار داشتم که کشورهاي غربي نيز به پيامهاي همدردي کليشه اي بسنده نکنند. من انتظار داشتم که به ترکيه ميآمدند.» اردوغان در ادامه اظهار داشته است: «در حال حاضر از 3 ميليون پناهجو ميزباني ميکنيم. تنها نگراني اتحاديه اروپا جلوگيري از ورود اين مهاجرين به اروپا است. آنها خودشان پيشنهاد لغو ويزا براي شهروندان ترکيه در ازاي امضاي قرارداد استرداد مجدد را ارائه کردند. قرارداد لغو ويزا بايد از اول ژوئن اجرا ميشد. اما الان در ماه آگوست هستيم، ولي از لغو ويزا خبري نيست. اگر مطالبات ما برآورده نشود ما موضوع استرداد مجدد را اجرا نخواهيم کرد.»
با اين واکنشها ميتوان به شکاف عميق بين اردوغان غرب پي برد.در حالي که اردوغان در سياستهاي خارجي خود اين روزها کاملا تجديد نظر کرده است.
روابط ترکيه و روسيه براي مدتي به دليل سرنگوني يک جنگنده روسي توسط ترکيه در نوامبر سال 2015 تيره شده بود. اما با نامهاي که اردوغان در اواخر ماه ژوئن نوشت و در آن از بستگان خلبان کشته شده عذرخواهي کرد بار ديگر ورق روابط ديپلماتيک دو کشور برگشته است. افزون بر اين اردوغان دستور بازداشت خلباناني را داد که مسئول تيراندازي به جت جنگي روسي بودند. بدين ترتيب دوره هشت ماهه تيرگي روابط دو کشور که با واکنش شديد پوتين به سرنگوني جت روسي آغاز شده بود، به پايان رسيده است.آنچه که اردوغان وپوتين را نزديک ميکند علاوه بر مسائل اقتصادي مشترکشان، سردي روابطشان با غرب نيز است.
از سوي ديگر، تا کنون هدف اردوغان در سوريه اين بود که بشار اسد، رئيس جمهور سوريه، از مقام خود کنار برود. او بدين منظور از نيروهاي اپوزيسيون اين کشور حمايت کرده است. اما روسيه با حمايتهاي نظاميخود موجب ثبات قدرت اسد شده است.موقعيت نظامي روسيه چنان قوي است که اردوغان در گفتگو با «تاس» مجبور به اعتراف در اين باره شده است: «ممکن نيست بتوان در سوريه بدون کمک روسيه به راه حلي دست يافت. تنها در همکاري با روسيه ميتوانيم راهي براي حل بحران سوريه پيدا کنيم.» بر همين اساس واقعيتهاي جديد بحران سوريه رييس جمهوري ترکيه را به يک رويگرداني از مواضع ضد سوري خود رهنمود کرده است. نزديک شدن روسيه و ترکيه،به اين دو کشور امکان ميدهد که درباره مسايل منطقهاي بيشتر تبادل نظر کنند.
بعد از کودتاي نافرجام ترکيه، آنکارا از آمريکا خواستار استرداد گولن شده است که تا به امروز اين امر انجام نشده است.اردوغان عامل اصلي کودتا را گولن ميداند و ممانعت آمريکا بر تحويل گولن باعث شکاف عميقي بين روابط آمريکا و ترکيه شده است. وزير دادگستري ترکيه درباره استرداد فتحالله گولن گفته است: «اگر آمريکا رييس تروريستها را به ترکيه تحويل ندهد، اين بدين معني است که ترکيه را فداي تروريسم کرده است.» به گزارش آناتولي، «بکر بوزداغ»، وزير دادگستري ترکيه با اشاره به حضور ميليوني مردم در روزهاي پس از کودتا در سراسر ترکيه گفته است:« 15 ژوئيه و 7 اوت براي ترکيه به معناي اين است، که ملت به انجام هرگونه تلاشي عليه دموکراسي اجازه نخواهند داد.»
وي درباره استرداد فتحالله گولن، روحاني در تبعيد ترکيه نيز گفته است: «در تمام اسناد فراهم شده، اين مسئله کاملا آشکار است که فتحالله گولن در پشت پرده اين کودتا قرار داشته است. اگر عليه اوباما يک طرح سوءقصد برنامه ريزي شود، پنتاگون مورد بمباران قرار گيرد، رييس ستاد مشترک آمريکا به گروگان گرفته شود، عليه مردم با تانک حمله کنند و اگر رهبر همه اين اتفاقات در آمريکا بيفتد و ترکيه در برابر درخواست آمريکا بگويد که بايد در درجه اول دلايل را بررسي کنيم، آيا اين موضوع باعث خشنودي مردم و دولت آمريکا خواهد شد؟ اگر اين استرداد انجام نشود، تاثيرات منفي بر روابط دو کشور خواهد گذاشت.» وي ادامه داده است: «ذهنيت حاميان فتحالله گولن، با داعش و پ.ک.ک يکي است. هر گونه ساختار غيرشفاف، براي هرکس ميتواند تهديدآميز باشد.» وزير دادگستري ترکيه اضافه کرده است: «در حال حاضر حدود 16 هزار تن دستگير شدهاند، شش هزار تن تحت بازداشت قرار دارند، 7 هزار تن هم تحت نظارت دادگاه آزاد شدهاند. ممکن است افراد جديدي نيز بازداشت شوند اما اخبار شکنجه بازداشت شدگان از سوي برخي سازمانهاي بينالمللي جز ادعايي با اهداف خاص نيست.»
∎