پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، هاله‌ای از ابهام؛ بهترین مصداق برای اتفاق‌های ٤٨ ساعت اخیر در ترکیه همین ترکیب است. بیش از ١٩٠ نفر کشته شدند و آمار لحظه‌ای می‌گوید که قریب به ٢ هزار نفر هم زخمی شده‌اند. شب غوغا، قطار ترمز بریده تحولات، رژه تانک‌ها در خیابان‌های استانبول، هلیکوپترهای جنگی در آسمان و رییس‌جمهوری که در ساعات اولیه کسی نمی‌دانست کجاست. بخشی از نظامیان در ترکیه تصمیم گرفتند پنجمین کودتا در چنددهه اخیر را رقم بزنند و تنها چندساعت پس از حضور نظامیان در خیابان‌های استانبول بود که خبرآمد: دولت اردوغان در ١٦ جولای ٢٠١٦ تمام شد. رجب طیب اردوغان از محلی که معلوم نبود کجاست با استفاده از تلفن همراه و تماسی تصویری اعلام کرد که کنارزدنی نیست و به پایتخت بازمی‌گردد. اردوغان از مردم خواست که برای نمایش دموکراسی به خیابان بیایند. آمدند و خون دادند تا شاید یک بار برای همیشه به یونیفرم پوش‌های هموطن خود بگویند که روزگار تغییر قدرت با رژه گذشته است.
همه‌چیز از ساعت ١١ شب شنبه آغاز شد. شورش بدنهای از نظامی‌ها در داخل ارتش صورت گرفت، فرمانده کل ارتش به گروگان گرفته و بازی آغاز شد. سربازان آمدند و مهم‌ترین گذرگاه‌های استانبول را با تانک‌های خود فرش کردند. مجری شبکه‌های خبری در حالی که ترس در چشم‌هایشان بود و تردید در ادای کلمات‌شان مقابل دوربین برنامه‌های خبری زنده مجبور به تکرار جملاتی مشابه شدند: دولت سیاسی مشروعیت خود را از دست داده است و باید برود. گزارش‌های اولیه حاکی از این بود که صدای رگبار مسلسل اطراف پارلمان ترکیه را در بر گرفته است. رهبران کودتا دست به قلم شدند. بیانیه‌ای صادر شد: «نیروهای نظامی ترکیه کنترل کل دولت را در دست دارند، قانون اساسی بازنویسی خواهد شد، حقوق بشر و آزادی‌های مدنی احیا خواهد شد، قانون حرف اول را خواهد زد و امنیت از دست رفته احیا می‌شود.» رییس‌جمهور کجاست ؟ بازار شایعه داغ شد، عده‌ای از انتقال او به ایران سخن گفتند و برخی ادعا کردند در راه آلمان است. گفته می‌شد که اخرین بار در هتلی در مارماریس در حال گذران تعطیلات دیده شده است. بازار شایعات داغ بود که اردوغان با استفاده از اسکایپ و یک گوشی ساده تلفن همراه با مردم سخن گفت. اعلام کرد که هنوز رییس کشور است و از مردم خواست به خیابان‌ها بیایند.
میدان‌های اصلی و فرودگاه را به تصرف خود درآورند و با شورش اقلیت‌ها در ارتش مبارزه کنند. «هیچ قدرتی بالاتر از قدرت مردم نیست.» شاه کلید سخنان چند دقیقه‌ای اردوغان همین بود. پخش این تصاویر با واکنش‌های متفاوتی در فضای مجازی و رسانه‌های آنلاین همراه شد: عده‌ای اردوغان را رهبر سابقی خواندند که اکنون از سر ناچاری باید در گوشه‌ای نامعلوم با اسکایپ با مردم کشورش سخن بگوید و قدرت خود را از دست رفته بخواند. در طیف مقابل هم عده‌ای شجاعت وی برای تن ندادن به کودتا را ستودند. عبدالله گل رییس‌جمهور سابق هم به صراحت اعلام کرد که بدنه اصلی ارتش ترکیه نمی‌تواند پشت سر این اتفاق باشد. شاید بیشترین موضعگیری‌ها و واکنش‌ها را بینالی ییلدریم نخست وزیر ترکیه در ساعات اولیه داشت. وی به صراحت تاکید کرد که تلاش‌هایی برای گرفتن زمام امور در آنکارا هم صورت گرفته است و نیروهای امنیتی به سرعت دست به کار خواهند شد. کودتاچیان خود را شورای صلح ترکیه نامیدند و زمام امور در تلویزیون ملی را هم در اختیار گرفتند. جامعه جهانی هنوز در شوک و تردید نسبت به جنس واکنش خود بود که مردم استانبول تصمیم گرفتند بازی بخشی از نظامیان وابسته به ارتش خود را متوقف کنند. در ساعات اولیه گفته شد که حامیان اردوغان به خیابان‌ها آمده‌اند. اما جمعیتی که آمدند را نمی‌توان تنها مدافعان رجب طیب اردوغان خواند. همه آمده بودند از مردان و زنانی که خواهان اصلاحات در شیوه زمامداری اردوغان هستند و چه هوادارانی که در انتخابات‌های اخیر با وجود همه کاستی‌ها و انتقادها باز هم رای خود را به نام اردوغان به سبد انداختند. مردم که آمدند اردوغان هم تصمیم گرفت به استانبول بازگردد. بامداد شنبه بود که اردوغان به فرودگاه رسید. خبرهای اولیه حاکی از این بود که جمعیتی حدود ١٠ هزار نفر برای تضمین بازگشت ایمن اردوغان به استانبول در فرودگاه تجمع کرده‌اند. نه هیچ هواپیمایی به استانبول آمد نه هیچ هواپیمایی از استانبول بلند شد.
آسمان شهر در قرق دولت و کودتاچیان بود. مردم ترکیه در خیابان‌ها سنگ تمام گذاشتند. گروهی از تانک‌ها بالا رفتند و اختیار آنها را در دست گرفتند. یک نفر مقابل تانکی دراز کشید و تصویرش در جهان دست به دست چرخید. سیاستمداران از اتحادیه اروپا تا رهبران کشورهای منطقه و البته امریکا در نخستین ساعات تا پیش از به خیابان آمدن جمعیت قابل توجهی از مردم ترجیح دادند فاصله خود را با فضا حفظ کنند و تنها بر برقراری آرامش و امنیت و ثبات تاکید کرده و از برهم خوردن این مولفه‌ها ابراز نگرانی کنند. ترک‌ها که در یک سال اخیر بارها و بارها در نتیجه حملات تروریستی یا اختلاف‌های داخلی زخمی شده‌اند این‌بار منتظر توییت وزیر امور خارجه امریکا یا بیانیه اتحادیه اروپا یا تصمیم‌گیری ناتو که ترکیه عضو آن است، نشدند. مردم تصمیم گرفتند، آمدند، کشته دادند و این‌بار در تحقق هدف یک منظور مدنظر بود: ترجیح دموکراسی بر کودتای نظامی حتی اگر نتیجه این کودتا آزادی بیشتر باشد یا دولتی بهتر. از صندوق رای خبری نبود اما مردم ترکیه برای حفظ نتیجه انتخابات آمدند. حتی کسانی که دل خونینی از سیاست‌های اردوغان داشتند هم آمدند تا نشان دهند که سیستم سیاسی سالم می‌خواهند. جت‌های جنگی به کمک دولت آمدند. هلیکوپترهایی که به خدمت کودتاچیان در آمده بود منهدم شدند. ساعت هشت و نیم صبح بود که فرمانده ارتش در یک عملیات ضربتی از پایگاه هوایی در حاشیه آنکارا آزاد شد. از همان ساعت وی مسوولیت پایان دادن به کودتا را بر عهده گرفت. کمال قلیچداراوغلو، رهبر حزب مردم جمهوریخواه، دولت باغچلی، رهبر جنبش ملی‌گرا و صلاح‌الدین دمیرتاش، رهبر حزب دموکراتیک خلق که رهبران احزاب اپوزیسیون ترکیه محسوب می‌شوند نیز کودتا را محکوم کردند، بیانیه‌های این افراد بود که تمام مردم ترکیه را نه برای دفاع از شخص اردوغان که برای دفاع از دموکراسی به خیابان‌ها آورد.
ترکیه، ترکیه قدیم نیست
اردوغان با اعتماد به نفس بازگشت. مخالفان کودتا احاطه‌اش کرده‌اند. عصبانیت در چهره اردوغان هویدا بود اما از ترس خبری نبود. این‌بار اردوغان که مردم را با اسکایپ به خیابان‌ها آورده بود مقابل دوربین با مردم سخن گفت: دست در دست ملت ترک به جنایتکاران درس عبرت خواهیم داد. کودتاگران با هر گرایش و وابستگی با پاسخ مناسب روبه رو خواهند شد. کودتاگران وحدت کشور را هدف قرار دادند. برخی در ارتش ترکیه از پنسیلوانیا - محل سکونت فتح‌الله گولن- دستور گرفته‌اند. این کودتا نشان داد که سازمان گولن تروریستی است. گروهی کوچک از نظامیان مردم را هدف قرار دادند و نیروهای مسلح ترکیه با کمک نیروهای پلیس توانستند بر آنها مسلط شوند و این کسانی که این اقدام خائنانه را انجام دادند بهای کار خود را خواهند پرداخت. دولت ترکیه هوشیارانه با پشتیبانی مردم به کار خودش ادامه می‌دهد و ما بار دیگر با دولت قانونی و شرعی خود به کار خود ادامه می‌دهیم. این یک مساله‌ای بود که باعث شد نیروهای مسلح ترکیه دست به دست هم دهند و کنترل را در دست بگیرند. این اقدام پیش از نشست نظامی کشور انجام شد و این سوال را ایجاد کرد که چرا اکنون این مساله باید رخ دهد اما گویا عاملان نمی‌دانستند که ترکیه، ترکیه قدیم نیست و آنها هر کاری انجام دهند نمی‌توانند به اهداف خود دست پیدا کنند. ما اکنون در فرودگاه آتاتورک هستیم و تنها در مدت کوتاهی این اتفاقات رخ داد. ما تنها مدت کوتاهی شاهد حملات این گروه و کنترل آنها بر فرودگاه بودیم. اکنون با وجود اینکه زمانی از حملات داعش نمی‌گذرد شاهد قدرت موازی هستیم که با اقدامات نظامی تلاش می‌کند به اهداف خود برسد. اما ما این اجازه را نخواهیم داد.
اردوغان خطاب به ارتش و روسای سه‌گانه قوای نظامی گفت: من به شما اعتماد دارم. شما از جان مردم دفاع می‌کنید. برخی از نظامیانی که این کار را انجام داده‌اند خائنند. این افسران دون‌پایه در ارتش ترکیه جایی ندارند. ارتش ترکیه از ملت ترکیه دفاع می‌کند و شما در کنار ملت هستید و از مردم حمایت می‌کنید و ملت ترکیه به شما افتخار می‌کند. ارتش ترکیه، ارتشی پاک و شفاف است. به شما می‌گویم که ما به شما افتخار می‌کنیم و نیروهای مسلح کار خود را مثل گذشته انجام خواهد داد. همانطور که ترکیه را از سازمان‌های تروریستی پاک‌سازی کرده‌اند. شما مورد حمایت ملت ترکیه هستید و پیروز خواهید شد. برخی نمی‌خواهند ترکیه متحد باشد. اما به اهداف خود نمی‌رسند و این گروه کوچک با ملت ترکیه می‌جنگند و ما با قدرت به کار خود ادامه می‌دهیم و وزرای دولت، در کابینه حاضر خواهند شد و اینگونه نیست که شورشیان می‌خواهند. ما در اینجا حضور داریم و مردم در حمایت از دولت حاضر شده‌اند. مقامات ترک از جمله نخست وزیر و رییس‌جمهور در بین مردم حاضر خواهند شد و قدردان شما مردم ترکیه خواهند بود. ملت ترکیه، ملت هوشیار و متحدی است و هرگز از خواسته‌های خود عقب‌نشینی نمی‌کند. مردم ترکیه به حضور هوشیارانه خود در خیابان‌ها ادامه خواهند داد و تا زمانی که سربازان به پادگان‌ها بازگردند آنها از خیابان‌ها خارج نخواهند شد. همه‌چیز آشکار خواهد شد که چه کسانی در این شورش دست داشتند.
سربازان تسلیم شدند
سخنان اردوغان در حالی در فرودگاه استانبول ادامه داشت که مدیریت تحولات میدانی در خیابان‌های استانبول و آنکارا با مردم بود. مردم با ایستادن در برابر کودتاچیان هزینه ادامه این کودتا را برای آنها بالا بردند. تداوم کودتا تنها با یک مسیر میسر بود: عبور از روی مردم با تانک. صبح بعد از کودتا، استانبول هنوز در شوک بود. شبکه‌های مهم بین‌المللی تصویرهای زنده از استانبول را نشان می‌دادند. سربازانی که دست‌های‌شان را بالا برده‌اند، سلاح‌ها را روی زمین گذاشته‌اند، با ترس و لرز به سمت جمعیت می‌آیند. سربازانی که چندساعت پیش به آنها دستور داده شد به خیابان‌ها بروند برای ارتقای دموکراسی و حالا بازداشت می‌شوند به اتهام نقض دموکراسی. مردم چنددسته‌اند با عکس العمل‌های متفاوت به کودتا. عده‌ای تنها اسلحه نظامیان را جمع می‌کنند و آنها را در سکوت به ماشین‌های مخصوص انتقال‌شان می‌رسانند. عده‌ای آنها را روی پل‌هایی که تا چندساعت پیش میزبان تانک‌های کودتاچیان بود ردیف می‌کنند و با شلاق بر تن آنها می‌کوبند. عده‌ای تلاش می‌کنند خود را سپر ضربه‌های هموطنان کنند تا سربازها کمتر آسیب ببینند. تصاویر کلاه‌های سربازی روی زمین، صورت‌های خونین سربازان، بدنهای در خون معترضان، اردوغان که فریاد می‌کشد وحدت ما را هدف گرفته‌اید و ترکیه‌ای که از این پس هرگز مانند صبح ١٦ جولای نخواهد بود. تحلیلگران می‌گویند که مردم ترکیه یک بار در چند دهه به خیابان‌ها آمدند اما نسخه کودتای نظامی برای همیشه در ترکیه بسته شد. آن سوی میدان تحلیل‌های جدی‌تری وجود دارد که می‌گوید این کودتای هرچند ناموفق، ترکیه را که عضوی از ناتو است ضعیف کرده است. ترکیه‌ای را که متحد امریکا در منطقه است. ترکیه‌ای که میان اتحادیه اروپا و بحران در سوریه قرار گرفته است. ترکیه‌ای که شهروندانش بارها و بارها قربانی حملات تروریستی داعش شده‌اند و همان ترکیه‌ای که کردها و ترک‌های آن با هم سرسازگاری ندارند. اردوغان یک بار در سال ٢٠١٣ مردان و زنانی را که می‌گفتند آزادی بیشتر سیاسی و اجتماعی می‌خواهند سرکوب کرد و حالا شاید یکی از همان‌ها مقابل تانکی دراز کشید و نگذاشت اردوغان هرگز به وطن بازنگردد. ترکیه به راحتی ارام نخواهد گرفت. کودتاچی‌ها بازداشت شدند، دولت آرام آرام کنترل امور را در دست می‌گیرد و ترکیه شاید هیچگاه شامگاه شنبه‌ای را فراموش نکند که مردمانش مصداق این شعر ناظم حکمت، شاعر خوش آوازه ترک بودند: سرزمینم را دوست می‌دارم/ بر چنارهایش تاب خورده‌ام، در زندان‌هایش خفته‌ام/ هیچ چیز مانند ترانه‌ها و تنباکوی سرزمینم/ دلتنگی‌ام را کم‌رنگ نمی‌کند
اردوغان طلبکار است یا بدهکار؟
از نخستین ساعات به راه افتادن کودتا در استانبول، رجب طیب اردوغان با محمد مرسی، رییس‌جمهور برکنار شده مصر در نتیجه کودتای نظامی‌ها مقایسه شد. وال استریت ژورنال در این خصوص می‌نویسد: زمانی که سه سال پیش، ارتش کودتایی را علیه دولت دموکرات و برآمده از انتخابات مصر برگزار کرد، جمعیت قابل توجهی در خیابان‌ها و بسیاری از چهره‌های اپوزیسیون لیبرال در مصر از کودتاچیان حمایت کردند. آنجا مصر بود و برکناری محمد مرسی در عین حالی که به نوعی با قدرت نرم بود اما خونین هم بود. از همان زمان زنگ‌های خطر برای اردوغان به صدا درآمد و با توجه به اینکه مرسی متحد همفکر سیاسی او بود وی بسیار نگران تکرار سناریو مشابهی برای خود بود. اما شنبه استانبول و آنکارا با آن روزهای قاهره تفاوت بسیار داشت. عکس‌العمل مردم کاملا متفاوت بود. اعلام حکومت نظامی شده بود اما مردم به خیابان‌ها آمدند. تمام گروه‌های اپوزیسیون حتی آنها که اردوغان زمانی آنها را توطئه چین یا تروریست خوانده بود برای ادامه دموکراتیک دولت در ترکیه به خیابان‌ها آمدند. در پایان روز، این مخالفان متعدد کودتا بودند که با کمک شبکه‌های اجتماعی با هم قرار گذاشتند و مانع از کودتایی شدند که قرار بود اردوغان را به حاشیه براند. اردوغان هراندازه هم که مورد نظر همه مردم ترکیه نباشد اما باز هم رییس‌جمهوری برآمده از انتخاباتی است که دو سال پیش برگزار شد و گزینه بهتری از دیکتاتوری نظامی است. در مصر دقیقا برعکس این اتفاق رخ داد. اردوغان از زمان کودتا در مصر و روی کار آمدن ژنرال السیسی هیچگاه دولت وی را به رسمیت نشناخت و مدام به هموطنان خود یادآوری می‌کرد که وضع مصر بعد از کودتا حتی بدتر از روزهای حضور حسنی مبارک در قدرت است. استانبول شامگاه شنبه به قاهره آن روزها بسیار شبیه است. برخی از معترضانی که به خیابان‌های استانبول آمده بودند چهارانگشت خود را به شیوه حامیان اخوان در مصر که مخالف کودتای مرسی بودند به سمت آسمان گرفته بودند.
این چهارانگشت برای ترک‌ها تصویر بیگانه‌ای نبودند چرا که پس از کودتا علیه مرسی در آگوست ٢٠١٣ در مصر به دستور اردوغان، تصاویر مقاومت اخوان در برابر ارتش در کوچه و خیابان‌های استانلول و آنکارا تا چندماه آویزان بود. اردوغان مزیت‌های بسیاری به نسبت محمد مرسی داشت. وی یک دهه در قدرت بود و البته یک دهه‌ای که با موفقیت‌های بسیاری همراه بود و به رشد سیاسی و اقتصادی طبقه متوسط در ترکیه کمک بسیار کرد. همین مسائل بود که باعث شد وی در انتخابات پارلمانی سال گذشته هم اکثریت را در اختیار بگیرد. اردوغان از همان سال ٢٠٠٣ که به روی کار آمده است تمام تلاش خود را به کار گرفت تا قربانی کودتا نشود. اردوغان از تکرار خاطره نجم‌الدین اربکان برای خود به‌شدت واهمه داشت. برخلاف کودتاهای گذشته در ترکیه این‌بار مخالفان نظامی‌ها نتوانستند کانال‌های ارتباطی دولت با ملت را به شکل کامل قطع کنند و اردوغان در بهترین زمان ممکن با مردم سخن گفت و از آنها خواست به خیابان‌ها بیایند. اشتباه نظامی‌های کودتاچی این بود که تنها اردوغان را هدف قرار ندادند بلکه به سمت پارلمان هم حمله کردند و همین اقدام تیر خلاص به تردید بسیاری از ترک‌ها بود. ارتشی‌های مخالف زمانی به پارلمان رسیدند که نمایندگان تمام احزاب رسمی از جمله مخالفان اردوغان در پارلمان بودند. یکی از تبعات احتمالی کودتا و دستگیری‌های گسترده در ارتش ترکیه می‌تواند کاستن از تمرکز نیروهای امنیتی و ارتش ترکیه بر پرونده‌های منطقه‌ای چون سوریه و عراق و همچنین کاهش مبارزه نظامی با کردهای ترکیه باشد. سوال اصلی این است که از این پس اردوغان با مخالفان سیاسی خود چه می‌کند؟ مخالفانی که به وقت عسرت به کمک آقای رییس‌جمهور آمدند. مخالفان درست در روزهایی اردوغان را مدیون خود کردند که وی به دنبال اصلاحات در قانون اساسی، به حاشیه بردن بیشتر کردها و افزودن بر بازوی اجرایی خود بود. اردوغان دو راه دارد: یا از فرصت به دست آمده و قدرت در اختیار استفاده کند و طرح‌های پیشین برای انحصار بیشتر قدرت را پیش ببرد یا این کودتا و حوادث آن را به پلی برای نزدیک شدن بیشتر به مخالفان و تعامل با آنها تبدیل کند. ٤٨ ساعت از آغاز بحران گذشته اما رییس‌جمهور ترکیه هنوز نشانه‌ای قوی که حکایت از انتخاب مسیر جدید را داشته باشد از خود بروز نداده است. البته کسی حسن سابقه‌ای از اردوغان در پل‌سازی در جامعه چندتکه ترکیه را ندارد. پرسش همچنان همان است؛ آیا این کودتا اردوغان را تغییر داد؟
منبع: روزنامه شرق
∎