صاحب‌خبر - گروه بین الملل- ساعت یازده و سی دقیقه جمعه شب به وقت محلی (حوالی یک بامداد به وقت تهران) ارتش ترکیه اعلام کرد علیه دولت رجب طیب اردوغان کودتا کرده است.خبرها به سرعت از تسخیر و موفقیت کودتا چیان حکایت داشت و خبر ها حاکی از این بود که گروهی از نیروهای ارتش همراه با ادوات نظامی در استانبول و آنکارا وارد خیابانها شده و اعلام کردند کنترل امور را در دست گرفته‌اند. اما صبحگاه به ناگه ورق به سود اردوغان و دولت برگشت و خبرها از ناکامی این کودتا خبر دادند. هر چند خبرها حکایت از مقاومت کودتاچیان در برخی از نقاط دارند اما دستگیری طیفی گسترده از کودتاگران و تارومار شدن آنها نشان دهنده موفقیت دولت اردوغان است. فارغ ازاینکه زمینه ها و بسترهای کودتا در کشور کودتاها چیست و چه بوده است آنچه جای سوال دارد یکی شکست کودتا و نقش اینترنت و شبکه های اجتماعی با وجود تصاحب رسانه های خبری و تلویزیونی است؟ و دیگری مقایسه سیاست های اردوغان قبل از کودتا با اردوغان بعد از کودتاست. اردوغان بعد از کودتا در سیاست های داخلی و خارجی چگونه است؟ اقتدار
طلب تر با سیاست های منقبض و متصلب تر یا منعطف و متمایل به تعدیل سیاست های گذشته؟ در این رابطه با سیامک کاکایی، علی منتظری، مهدی مطهرنیا و علی کالیراد کارشناسان مسائل خاورمیانه و ترکیه گفت و گو کردیم.
کشوری که کودتاهای مختلفی را پشت سر گذاشته با جمعه شب چهارمین کودتای خود مواجه شد. بعد از 1960، 1971 و 1980 ساعات پایانی جمعه شاهد تسخیر خیابان های آنکارا و استانبول توسط نظامیان شد و صدای غرش تانک ها و چکمه نظامیان رده میانی فضای ترکیه را به ملتهب و به لرزه درآورد. گروهی از نیروهای ارتش ترکیه در دو شهر اصلی این کشور یعنی آنکارا، پایتخت و استانبول با تانک و زره پوش وارد خیابانها شده و مناطق مختلف از جمله فرودگاه‌ها، پارلمان و ساختمان رادیو و تلویزیون دولتی را تحت کنترل خود در آوردند و درگیری‌های شدیدی در برخی مناطق روی داد. نیروهای ارتش ترکیه همچنین پل‌های اصلی استانبول را بستند و هواپیماها و هلیکوپترهای جنگی در ارتفاع کم بر فراز استانبول و آنکارا به پرواز درآمدند. در حالی که همه چیز به صورت ناگهانی رخ داد و از موفقیت کودتا خبر می داد و حتی در ساعات اولیه کودتا بیانیه ای از سوی ارتش ترکیه منتشر شد و در تلویزیون دولتی تسخیر شده اعلام شد: ارتش «برای دموکراسی و حقوق بشر» اداره امور را در دست گرفته است، با گذشت ساعتی از وقوع کودتا اردوغان با انتشار پیامی از مردم کشورش خواست در مقابل کودتایی که به راه افتاده، از دولت مشروع آنکارا حمایت کنند. پیام از طریق شبکه اجتماعی و اینترنتی اسکایپ منتشر شد و از مردم خواسته شد به خیابانها بریزند. با وجود وعده های نخست وزیر ترکیه برای مقابله با کودتاچیان و غیرقانونی خواندن و مجازات آنها، با پیام اردوغان و حضور مردم در خیابانها بود که ورق به نفع دولت برگشت و این نکته قابل تامل و بررسی است. اردوغان بعد از پنج ساعت از گذشت کودتا وارد فرودگاه استانبول شد و مردم از او استقبال کردند و این نشان دهنده پاسخ به فراخوان او بود. فراخوانی که نه با لنزهای دوربین های تلویزیونی و رسانه های کلاسیک بلکه بوسیله یکی از قابلیت های اینترنت صورت گرفت. از سوی دیگر به نظر می رسد اردوغان بعد از پیروزی بر کودتاچیان پاسخ کوبنده ای به مخالفان و کودتاگران می دهد. در این کودتا به گزارش ایسنا 194 نفر کشته،1440 نفر زخمی و 2839 نفر بازداشت شدند. اکنون دو نکته در کودتای نافرجام ترکیه مهم است: یکی نقش تیغ دولبه شبکه های اجتماعی است که در یکجا در خدمت مردم عمل می کنند و نمونه آن را در مصر دیدیم و دولت بر فیلتر آنها تاکید داشت و در جای دیگر به نفع دولت ها عمل می کند و دولت ها سعی می کنند چون ابزاری برای تقویت اقتدار خود در جهت دهی افکار مردم از آن استفاده کنند و نمونه آن وقایع کودتای ترکیه و استفاده اردوغان از آن است، و دیگری اردوغان بعد از کودتا و تفاوتش با اردوغان قبل از کودتاست.
فائق آمدن بر کودتا و دموکراسی رسانه ای
مهدی مطهرنیا کارشناس مسائل بین الملل و ارتباطات در باب کودتای ترکیه و نقش رسانه های در شکست آن به «ابتکار» گفت: کودتا نشان دهنده شکاف در هیئت حاکمه یک کشور است و رخ دادن آن نشانی بر ترک خوردگی بدنه حاکمیت آن کشور. رخداد کودتا نشان دهنده اختلافات موجود در میان سیاستمداران حاکم و بخش مهمی از نیروهای مسلح یک کشور است. در مرحله نخست اقدام به کودتا حتی در وضعیت از پیش طراحی شده برای حکومت هزینه بردار است و در مرحله دوم پیروزی در کودتا نیز هزینه دارد. اما در کودتای ترکیه اردوغان بر کودتاچیان پیروز شد و در واقع من بر این باورم که مردم ترکیه بر نظامیان فائق آمدند و با استفاده از شبکه های اجتماعی و رسانه های نوین قدرت خود را در قالب یک دموکراسی رسانه ای به نمایش گذاشتند و من این را پیروزی دموکراسی رسانه ای بر کودتاگران می دانم. این کارشناس مسائل بین الملل گفت: این کودتا بیشتر از آنکه در تقابل با دولت ترکیه باشد در مقابله با اردوغان بود و شکست آن نیز به منزله پیروزی برای اردوغان است.»
دوره کودتاها به پایان آمده
علی کالیراد کارشناس مسائل ترکیه در این باره به خبرنگار «ابتکار» گفت: «فارغ از اشغال چندساعته رادیو-تلویزیون دولتی، کودتاگران تلاش جدی برای کنترل رسانه ها انجام ندادند. در واقع، رسانه ها نقش مهمی در مقابله با کودتاگران داشتند و به شکل گسترده ای به واسطه ای برای انتقال پیامهای رییس جمهوری و دولتمردان به هواداران حزب حاکم بدل شدند.» و سیامک کاکایی کارشناس مسائل ترکیه در گفت و گو با « ابتکار» با به پایان رسیدن کودتا در دوره کنونی اظهار کرد:: «جوزف نای نظریه پرداز روابط بین الملل وقتی از قدرت هوشمند و جنگ نرم صحبت می کند رسانه ها و نقش آنها در عرصه تبادلات و فعل و انفعالات جهانی یکی از شاخه های این قدرت است. او افزود: کودتای ترکیه دارای شاخصه های متعددی بود که یکی از این شاخصه ها که کودتای فعلی را با کودتاهای گذشته در ترکیه متفاوت می کند شبکه ها و رسانه های اجتماعی و همچنین درجه آگاهی بخشی به مردم از طریق این فضاها بود و این شبکه ها نشان داده اند که می توانند برای دولت کارکرد مثبت داشته باشند. رویدادهای شنبه شب و فراخوان از مردم برای حضور در خیابانها و مقابله با کودتاچیان دال بر این کارکرد بود. کاکایی معتقد است: هنگامی که کودتا گران کنترل مناطق مختلفی از دو شهر آنکار و استانبول را به دست گرفتند و رسانه های اصلی ترکیه را تسخیر کردند خیلی ها بر این تصور بودند که کودتا به فرجام رسیده و دولت اردوغان ساقط شده و خبرهای منتشر شده در رسانه ها و خبر گزاری ها مختلف نیز از این امر حکایت می کرد، اما این فضای مجازی و شبکه های اجتماعی بودند که ورق را برگرداند و شرایط را به کلی دگرگون کرد. به همان سرعت که خبر کودتا و توفیق کودتا چیان منتشر شد، دعوت از مردم برای حضور در خیابانها برای اعتراض به کودتاچیان در شبکه های اجتماعی منتشر شد و مردم با تبادل اطلاعات به این شیوه و حضورشان در خیابان ها به کودتا و عاملان آن نه گفتند و با این حرکت نشان دادند که دوره کودتا در ترکیه به سر آمده است. این کارشناس مسائل بین الملل ادامه با توجه به کارکرد و نقش رسانه های در آگاهی بخشی به مردم ادامه داد: با فرض اینکه کودتاگران در ترکیه موفق می شدند و می توانستند حکومت را به دست بگیرند اما در آینده برای اداره مردم دچار مشکل
می شدند و شبکه های اجتماعی و نقش مهمی که در تهییج و آگاهی مردم ایفا کرد نشان داد که دارای نقش مهمی برای دولت ها در عصر کنونی است.»
تیغ دو لبه اینترنت و شبکه های اجتماعی
محمد منتظری کارشناس مسائل خاورمیانه در این رابطه به « ابتکار» گفت: «با فعال شدن اینترنت و انواع شبکه های مجازی و اجتماعی و امکان نصب به آنها در تلفن های همراه که در هر لحظه و هر مکان در دسترس است رسانه های مکتوب، دیداری و شنیداری را در جهت دهی یا آگاهی بخشی به شهروندان با خلاء بزرگی مواجه کرده است. در این شرایط تمام انسانها در دورافتاده ترین روستاها و یا در کلان شهرها با وضعیت نه چندان مناسب مالی از این امکان برخوردار است و خود فرد نیز می تواند از هر واقعه ای خبری تولید کند و از طریق فیلم، عکس یا جمله این خبر را مخابره کند که گاه این خبر می تواند جنبه بین المللی و ابعاد جهانی به خود بگیرد. رسانه های کلاسیک و غول های بزرگ تلویزیونی و رسانه ای دنیا نیز با آمدن چنین ابزرار جدید و قابلیت هایش به مشکلی بزرگ برخوردند و خود آنها در تلاش اند که خود را به بازسازی کنند یا به سمت شبکه های اجتماعی و اینترنت منتقل شوند تا از این طریق کارکرد از دست رفته خود را بازیایند. منتظری افزود: در فاصله 5 تا 15 ثانیه می توانید خبر بسازید و به همه جای دنیا مخابره کند و هر چه جوامعی از حیث تکنولوژی و فن آوری های ارتباطی قوی تر باشد این امر با سهولت بیشتر انجام می شود. او ادامه داد: اردوغان رئیس جمهوری ترکیه نیز با استفاده از این امکانات و قابلیت شبکه های اینترنتی و مجازی بود که توانست مردم را تهییج و به خیابانها بکشاند نه از طریق لنز دوربین های تلویزیونی. منتظری بر این باور است: اگر چنین کودتایی 10 یا 15 سال پیش در ترکیه رخ می داد مطمئنا موفق می شد و اردوغان سرنگون می شد اما الان شرایط کاملا متفاوت است و در حالی که کودتاگران تلویزیون و رسانه های عمده و اصلی دولت را تصاحب کردند اردوغان توانست از کارکرد آنها استفاده کند و با یک فیلو و پیام اینترنتی مردم را به حضور در خیابانها و مقاومت در برابر کودتا چیان
بکشاند. منتظری در نهایت گفت: بنابراین فناوری های ارتباطی نوین به گونه ای پیش رفته که دذختری پنج ساله در خانه سریع تر از نخست وزیر یک کشور از خبر مطلع شود و به بازنشر و انتشار آن دست زند. باید دقت داشته باشیم که فضای مجازی، اینترنت و انواع شبکه های جدید ارتباطی نوین می تواند تیغ دولبه ای هم برای مردم و هم برای دولت ها باشد و آنچه که کودتای ترکیه نشان داشت اینترنت و شبکه های اجتماعی دارای کارکرد مفید و موثر برای دولت بود.»
اردوغان قبل از کودتا، اردوغان بعد از کودتا
با توجه به وقایع رخ داده بعد از کودتا از جمله بازداشت 2839 نفر، مطلب دیگری که جوای سوال دارد این است که اردوغان قبل از کودتا و بعد از کودتا تفاوتی خواهد کرد؟ در عرصه سیاست داخلی و خارجی خط و مشی او تغییر خواهد کرد؟ به سمت تعدیل و امتیاز دهی می رود یا به سمت اقتدار طلبی و انقباض گرایی؟ کاکایی معتقد است که «در این زمینه دو دیدگاه وجود دارد عده ای بر این باورند که کنترل کودتا از سوی دولت و اردوغان در آینده مواضع او را تقویت و جایگاه او را تثبیت می کند و اردوغان با خیال راحت به سیاست های خود ادامه می دهد و دست به تصفیه در ارتش می زند و با این کودتا راه راحت تری پیش رویش باز شده است. اما عده ای دیگر معتقدند که با وجود شکست کودتا هنوز نارضایتی ها در بدنه ارتش وجود دارد و نمی توان به آینده به طور تمام و کمال خوشبین بود و این نوع ترس و نگاه شاید موجبات تغییر مواضع اردوغان را در آینده به سمت انعطاف و تعدیل فراهم کند.»
مهدی مطهر نیا در این باره اظهار کرد: «اردوغان از فرصت فراهم آمده می تواند دو کار کند: یکی فرصت سوزی و دیگری فرصت آفرینی بیشتر. این کارشناس مسائل بین الملل در توضیح فرصت سوزی گفت: فرست سوزی به این معنا که در مرحله نخست از این ماهیت فرصت آور پیروزی در برابر کودتاچیان دست به اقدامات خارج از اصول دموکراتیک و عدالتجویانه و بی محابا نزند و تمام مخالفین خود را قلع و قمع نکند، مطبوعات را محدود نکند و تبعیضات قومی و نژادی را نیافزاید، چرا که این اقدامات سوزاندن یک فرصت در استفاده از فرصت بوجود آمده است. او می تواند تمام اقدامات گفته شده را انجام دهد اما
نمی تواند پایه های اقتدار خود را مشروعیت بخشد.» مطهر نیا در باب فرصت آفرینی بیشتر از پیروزی علیه کودتاچیان گفت: « اردوغان می تواند از این فرصت بدست آمده استفاده کند، قاطعانه با کودتا گران برخورد کند و در همین حال فضای باز و آزادی برای جامعه مدنی، رسانه ها و مردم فراهم آورد.وی افزود: آمدن مردم برای دفاع از آنکارا در برابر تانک ها فرصت درخشانی است که دموکراسی رسانه ای در برابر ترکیه فردا می تواند قرار دهد.»∎