نزاع درونی مخالفان؛ مانع اصلی حل بحران سوریه

  دکتر قاسم افتخاری/ کارشناس مسائل خاورمیانه


 در درجه اول باید به برگزاری مداوم این نشست‌ها در روزهای آینده شک کرد. این احتمال که این گفت‌و‌گوها هم قطع شود؛ وجود دارد، دلیل آن پیچیدگی ساختاری گروه‌های مخالف و نامتجانس بودن ریشه‌های فکری و سازمانی آنان است. از یک طرف برخی از این گروه‌ها تمایل به مذاکره با اسد دارند. اما برخی نیز حاضر به گفت‌و‌گو با دولت دمشق نیستند. ضمن آنکه، مسأله مهم این است که چه کسی نمایندگی مخالفان را برعهده دارد. بویژه که این گروه‌ها بین خود اختلاف نظرهای فراوانی دارند. نکته مهمی که در این میان وجود دارد این است که گروه‌های مخالف در عین پراکندگی و نامنسجم بودن؛ رقیب و دشمن یکدیگر نیز هستند و متأسفانه چه به‌صورت انفرادی چه به‌صورت جمعی فاقد قدرت چانه زنی لازم در مقابل طرف اصلی مذاکره هستند. دغدغه اصلی این گروه‌ها اسقاط حکومت در کوتاه مدت نیست. در حال حاضر چالش اصلی آنها بر سر جهان بینی‌های متنوع آنها است که هر کدام مدعی مشروعیت برای حکمرانی هستند. با این حال بر این اعتقادم تنها راه حل خروج از بن‌بست سوریه، مذاکره است و این امر نیز نیازمند مساعی جمعی قدرت‌های ذی نفع منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است. آنها باید با شناسایی و سر و سامان دادن به طیف مخالفان، بستر را برای حل بحران فراهم سازند. از خود این گروه‌ها نمی‌توان انتظاری برای انسجام و وحدت موضعگیری داشت.

آیا این صندلی‌ها تا پایان شب پر خواهد شد و هیاهوی مذاکرات این سالن کوچک در ژنو را پر‌خواهد کرد؟ این پرسشی بود که از دیروز صبح در رسانه‌های مختلف خبری جهان به چشم می‌خورد. همه در انتظار برپایی نشست مذاکرات صلحی بودند که قرار بود در آن همه گروه‌های دخیل در بحران سوریه شرکت داشته ‌باشند. اما پیش‌شرط‌ها و اما و اگر‌ها آن را در پرده ابهام قرار داده بود. به گزارش شبکه خبری الجزیره، داده‌ها و خروجی‌های حاصل از رایزنی‌هایی که در روزهای گذشته بین گروه‌های مختلف دخیل در بحران سوریه به دست می‌آمد، خبری جز تعویق مذاکرات و تداوم اختلاف نظرها نمی‌داد. نخستین گزارش‌های صبح دیروز حاکی از آن بود، مسئولان سازمان ملل در یک کنفرانس مطبوعاتی در ژنو اعلام کردند مذاکرات سوریه تا پایان روز جمعه (دیشب) برگزار می‌شود اما همین مسئولان تأکید کردند هنوز مشخص نیست چه کسانی در مذاکرات حضور خواهند داشت و زمانبندی مذاکرات نیز مشخص نیست. این در حالی است که مخالفان سوریه روز پنجشنبه اعلام کرده‌ بودند پیش از تحقق خواسته‌هایشان درباره «ورود کمک‌های بشردوستانه به مناطق محاصره شده و توقف بمباران غیر نظامیان» در ژنو3 شرکت نخواهند کرد.
این پیش‌شرط‌ها درحالی مطرح می‌شود که مخالفان سوریه قبل از نزدیک شدن به زمان آغاز مذاکرات متعهد شده بودند بدون شرط و شروطی که نشست را با چالش روبه رو کند در مذاکرات حضور یابند. پیشتر <ریاض حجاب> رئیس «هیأت عالی مذاکره‌کنندگان مخالفان» در عربستان تأکید کرده بود: مخالفانی که در ریاض گردهم آمدند تا زمانی که خواسته‌هایشان برآورده نشود درمذاکرات ژنو3 شرکت نخواهند کرد. او بااین حال دیروز تأکید کرد، آنها به ژنو آمده‌اند اما در مذاکرات شرکت نخواهند کرد. وی مدعی شد: روسیه، ایران و دولت سوریه برای حل سیاسی بحران تلاش نمی‌کنند بلکه برای بحرانی کردن اوضاع در منطقه جهت تحمیل راهکار نظامی و امنیتی می‌کوشند. اسعد الزعبی، رئیس هیأت مذاکره‌کننده مخالفان سوری نیز تأکید کرده ‌بود: نامشخص بودن سرنوشت بشار اسد، رئیس جمهوری سوریه باعث می‌شود مخالفان همچنان در قبول شرکت در مذاکرات تردید داشته باشند. از دمشق نیز خبرها حاکی از آن بود که ولید معلم، وزیر خارجه سوریه در نشست احتمالی ژنو حضور نخواهد یافت و ریاست هیأت سوریه را بشار جعفری، سفیر این کشور در سازمان ملل بر عهده خواهد داشت. در همین حال «هیثم مناع» رئیس شورای دموکراتیک سوریه ضمن درخواست از سازمان ملل برای تجدیدنظر درباره فهرست شرکت‌کنندگان در مذاکرات، اعلام کرد که این مذاکرات قبل از اول ماه فوریه ۲۰۱۶ برگزار نخواهد شد.
پیش‌شرط‌های مخالفان درحالی مطرح می‌شود که آنها قبل از نزدیک شدن به زمان آغاز مذاکرات متعهد شده بودند بدون شرط و شروطی که نشست را با چالش روبه رو کند در مذاکرات حضور یابند. این آشفتگی و دودستگی میان مخالفان سوری تنها در داخل یک گروه از آنها است که مورد حمایت شدید عربستان و تأیید امریکاست و برخی دیگر از مخالفان تأثیر‌گذار در سوریه یا اعلام کرده‌اند که در این مذاکرات شرکت نمی‌کنند یا اصلاً به این نشست دعوت نشده‌اند. در این میان گروه‌های تأثیر‌گذاری چون حزب اتحاد دموکراتیک سوریه که نماینده کردهای این کشور است و نزدیک به 16 درصد از مساحت این کشور را در اختیار دارد با فشار ترکیه به این نشست دعوت نشده است و در واکنش به آن برخی چهره‌های سرشناس اپوزیسیون مانند قدری جمیل اعلام کرده‌اند که آنها نیز در نشست ژنوحاضر نخواهند شد.
واکنش‌های خارجی
در پی انتشار گزارش‌های ضد و نقیض از برپایی نشست دیروز، وزارت خارجه امریکا اعلام کرد: مسائلی که مخالفان سوریه درباره مذاکرات مطرح کرده‌اند، توجیه شدنی است اما نباید مانعی بر سر برگزاری مذاکرات باشد. روسیه نیز به عنوان یکی دیگر از قدرت‌های تأثیرگذار بر بحران سوریه اعلام کرد، هیچ صحبتی از به تأخیر افتادن مذاکرات وجود ندارد و باید نشست ژنو3 در موعد مقرر خود آغاز شود.
دی‌میستورا اما خود در سخنانی که تاحدودی نشان از به بن‌بست رسیدن تلاش‌هایش داشت با هشدار به «همه گروه‌های ذیربط» گفت: این مذاکرات به عنوان بزرگترین شانس برای پیشبرد حل سیاسی بحران است و نباید شکست بخورد. نماینده سازمان ملل در عین حال تأکید کرد، اجازه نخواهد داد مذاکرات شکست بخورد.