آلمان نخستين كشوري بود كه به استاندارد قطعي طلا اقدام كرد و به پشتوانه آن واحد پول ملي ايجاد نمود. پس از آن طلاي استخراج شده از معادن آفريقاي جنوبي را براي گسترش عرضه پول مورد استفاده قرار داد. از آنجايي كه طلا يك واحد ارزشگذاري قابل حمل، جهاني و بسيار پايدار بود، به سرعت مورد توجه ساير كشورهاي جهان هم قرار گرفت و به زودي اين فلز گرانبها، تحت استاندارد جهاني، به عنوان پشتوانه پول ملي، در سطح بينالمللي مورد اقبال قرار گرفت و رايج شد. استاندارد طلا، از بدو پيدايي همواره با بحرانهاي بسياري همراه بوده است تا آنجا كه به طور مشخص دوبار تا پاي انحطاط و حذف از گردونه اعتبارات بينالمللي در حوزه پولي و مالي هم پيش رفت. بحران اول طي سالهاي پيش از آغاز جنگ جهاني اول و به دنبال ايجاد مناقشات بينالمللي و تخليه ذخاير طلاي آلمان و بريتانيا رخ نشان داد و تا آنجا پيش رفت كه بريتانيا و سوئد از استاندارد طلا خارج شدند. مرحله دوم بحران اعتبار استاندار طلا اندكي قبل از شروع جنگ جهاني دوم رخ نشان داد و در پيوند با آن بحران اقتصادي شديدي اروپا تا آمريكا را درنورديد.
دلگرم به طلا
يك سال پيش از پايان جنگ جهاني دوم ۷۳۰ نماينده از تمامي ۴۴ كشور متفقين به دعوت آمريكا در كنفرانس «برتون وودز» گرد هم آمدند و براي تحقق بخشيدن به نظريه بازار آزاد به عنوان جزو كليدي نظام سرمايه داري به مذاكره پرداختند. در اين كنفرانس بانك جهاني و صندوق بينالمللي پول متولد شدند و براي گسترش تجارت آزاد بين كشورها، مقرر شد يك پول واحد به عنوان ارز قابل اعتماد در مبادلات بينالمللي تعيين شود. به خاطر سردمداري آمريكا بين متفقين، دلار آمريكا به عنوان ارز مرجع پذيرفته شد. براي تضمين ثابت ماندن ارزش دلار بنا به رسم اقتصادي «استاندارد طلا» كه در آن زمان رايج بود، آمريكا تعهد داد هر ۳۵ دلار را با يك اونس طلا معاوضه كند. با اين كنفرانس، دلار متولد شد و همراه با خود نظام جديدي را در سيستم پولي جهان بنيان نهاد. با اين اتفاق نقش طلا نه تنها در روابط اقتصادي بينالمللي افزايش يافت، بلكه به طور مستقيم دايره اثرگذاري آن بر اقتصاد هر يك از كشورهاي دنيا را هم گسترده كرد.
سكه رايج
بيش از 80 سال است كه واحد پول ايران «ريال» ناميده ميشود. ريال كه ريشه اسپانيايي و پرتغالي دارد سكهاي جهاني و معادل 1250 دينار يا يك هشتم تومان ارزش داشت، براي نخستين بار در سال 1176 هجري خورشيدي رواج يافت. در سال 1203، ريال از رونق افتاد و جاي خود را به قران (معادل هزار دينار) داد. اما در سال 1311 هجري خورشيدي به علت كم شدن ارزش قران و نياز به واحد پول ساده و قوي، ريال با پشتوانه طلا به عنوان واحد اصلي پول ايران قرار گرقت. اين واحد پولي كه در بدو تولد خود بيشترين اسكناس منتشره اش 1000 ريال بود اينك شاهد تولد اسكناس 100000 ريالي هم هست.
پشت به طلا
از آنجايي كه طلا پشتوانه واحدهاي پولي كشورهاي دنيا است، لذا تغييرات قيمت در بازارهاي طلا تاثير مستقيمي بر افزايش يا كاهش ارزش پول ملي هر كشوري دارد، مشروط به اينكه ذخاير طلاي آن كشور به ميزاني باشد كه بتواند از افزايش بهاي جهاني طلا تاثير مثبتي بگيرد. واحد پول ايران، از جهاتي داراي شرايط متفاوت تري نسبت به ساير واحدهاي پولي دنياست، زيرا غير از تاثيرپذيري از ارزش جهاني طلا، متاثر از فراز و فرودهاي قيمت نفت در سطح جهاني هم هست. از اين رو، در برآورد ارزش پول ملي ايران، همواره بايد اين دو مولفه در كنار يكديگر مورد بررسي قرار گيرند.
برابري ريال با دلار
كاهش شديد قيمت نفت، چنان شوكي بر اقتصاد ايران وارد كرده است كه نرخ برابري ريال در مقابل ارزهاي مرجع را به نوسان كشيده است. در حال حاضر نرخ دلار در بازار آزاد در كانال 3600 تومان قرار دارد. اين درحالي است كه دولت در لايحه بودجه سال 95 دلار را با قيمت 2997 تومان قيمتگذاري كرده است. همين موضوع به خوبي نشان ميدهد كه ارزش واقعي واحد پول ملي كشور چگونه در منگنه نفت و دلار گرفتار آمده است. اين در حالي است كه بانك جهاني در گزارشي در فوريه 2015 اعلام كرده بود، ارزش ريال ايران در برابر دلار طي اين ماه 5/1درصد افت داشته است. اين روند افت اعتبار، تاكنون نيز در همين مقدار ادامه داشته است.
واكنش معكوس
به سبب همبستگي مستقيم نفت و طلا همواره در كوتاهترين زمان ممكن بحران بازار نفت به بازار طلا نيز كشيده ميشود. ميتوان گفت در حال حاضر جهان شاهد چرخش سر مايهگذاري از بازار نفت به بازار طلا است. بالا رفتن قيمت نفت موجب افزايش تورم جهاني ميشود و در اين شرايط سرمايه گذاران علاقه مند هستند تا سرمايه خود را به كالايي تبديل كنند تا بيشترين مقاومت را در برابر افزايش تورم داشته باشد. طلا بهترين انتخاب براي آنها است و به همين سبب تقاضا براي طلا بالا رفته و موجب گراني آن ميشود. تغييرات قيمت طلا نيز تاثيرات زيادي بر بازارهاي مالي جهان دارد. در بازار ارز، عمده ارزهايي كه رابطه تنگاتنگي با طلا دارند عبارتند از دلار و فرانك سوئيس. برخلاف نفت كه در روابط خود با ديگر بازارها همواره نقش پيشرو ايفا ميكند، طلا در رابطه خود با بازار ارز گاه نقش پيشرو و گاه نقش پيرو دارد و تاثيرات طلا متاثر از تغييرات ارزش دلار است. يعني كاهش ارزش دلار موجب كاهش قيمت طلا براي خريداراني است كه با ارزي غير از دلار قصد خريد دارند، در نتيجه تقاضا بالا ميرود و موجب افزايش قيمت طلا ميشود.
سنت ايراني
اكثر مردم كشورمان، طلا و جواهر را هم به صورت زينتي و هم به لحاظ اندوخته تهيه ميكنند. اگر احتياج باشد آن را تبديل به پول ميكنند و در غير اين صورت آن را به عنوان پس انداز نگه ميدارند. هرچند ممكن است افزايش قيمت جهاني طلا بر افزايش ارزش اين اندوختهها اثر گذار باشد، اما برخي از اين گرانيها دردسرهايي هم به دنبال خود ميآورد. براي نمونه زماني كه طلا در سال نود به يكباره گران شد، قيمت هر سكه بهار آزادي از مرز يك ميليون تومان گذشت؛ اتفاقي كه به عنوان يك ركورد دربازار طلا ثبت شد. همان دوره، حرف و حديثهاي زيادي بر سر زبانها افتاد. سخناني كه از يك سو از وجود مافيايي قدرتمند در بازار طلا خبر ميداد و از سويي ديگر دولت را متهم به عدم مديريت بازار طلا ميكرد؛ انتقاداتي كه در نهايت محمود احمدي نژاد را به واكنش واداشت. او اخلال در بازار ارز و طلا را حاصل يك توطئه مشترك داخلي و خارجي دانسته و گفت: «عدهاي با شايعهپراكني و انتشار اخبار دروغ و با كمك بيگانگان و برخي عناصر داخلي در بازار ارز و سكه اخلال ايجاد كردند و بازار ارز و طلا را به هم ريختند.»
گراني دوباره
طي هفته اخير قيمت طلا و سكه در بازار ايران دوباره گران شده است. حالا دلايل بسياري براي اين اتفاق مطرح ميشود. با وجود اينكه برخي رابطه معكوس قيمت نفت و طلا را به ميان ميكشند، اما شايد دلايل ديگري را بتوان در اين رخداد جستوجو كرد. محمدكشتي آراي رئيس اتحاديه طلا و جواهر در اين باره ميگويد: «در هفته گذشته به دليل افزايش قيمت دلار شاهد بالا رفتن قيمت طلا بوديم كه البته قيمت جهاني طلا نيز افزايش يافت.» ايشان همچنين، تنشهاي اخير ايجاد شده در روابط ايران و عربستان را در افزايش قيمت ارز و به تبع آن افزايش بهاي طلا موثر دانسته و ميگويد: «موضوع عربستان تاثيراتي در بازار ارز دارد.»
∎