گروه اجتماعی| واقعیت این روزهای زندگی ما است که در هوایی آلوده تنفس میکنیم. آنقدر عادت کردهایم که خیلیهایمان از رنگ خاکستری آسمان هم به وخیم بودن اوضاع هوا پی نمیبریم. بعضیروزها که به نظرمان یک روز معمولی است شاید درواقع داریم یک روز آلوده را میگذرانیم و تازه دانستن این مسأله هم تغییری در رفتارمان ایجاد نمیکند. چطور میخواهیم با آن مقابله کنیم؟ اصلا آلودگی هوا برایمان چه معنایی دارد؟ حتما توی خیابان مردمی را دیدهاید که ماسک میزنند یا حتی با شالگردن و روسری جلوی دهان و بینیشان را میگیرند که از تنفس آلودگی جلوگیری کنند. اما واقعیت چیزی که تنفس میکنیم اغلب جدیتر از اینهاست. حالا هرچقدر برای ما روزهای زمستان با آلودگی گره خورده باشد.
شاخص کیفیت هوا را چطور تحلیل کنیم
شاید شاخص کیفیت هوا را که توسط 20تابلو نمایشگر و 20تلویزیون شهری در سطح معابر به نمایش درمیآید دیدهباشید. اما احتمالا بیشتر مردم از کنار این تابلوها به سادگی عبور میکنند. جدولی که آلایندههای مختلف را با میزانشان نشان میدهد تا میزان سلامت هوا را برای مردم بهطور مشخص نشان دهد. حسین شهیدزاده، قائممقام شرکت کنترل کیفیت هوا درباره شاخص کیفیت هوا میگوید: «شاخص کیفیت هوا در جهتی که برای همه مردم قابل درک باشد سادهسازی شده و معنی عددها مشخص است. به شکل علمی و بهعنوان مثال مرز سلامت برای ذرات معلق زیر 5/2 میکرون حدود 30 و 40میکروگرم بر مترمکعب است، پایینتر از این مقدار هوای سالم و بالاتر هوای ناسالم داریم. اما برای استفاده عموم نمیتوانیم بگوییم ذرات معلق از این عدد کمتر و بیشتر شده است. بنابراین ما حد سلامت را در نمودار معادل عدد 100 میگذاریم. یعنی هرکدام از شاخصها اگر 100 باشد در مرز سالم قرار میگیرند و بر این اساس با کم و زیاد شدن شاخصها ما آن را از عدد 100 بالاتر یا پایینتر میبریم. بنابراین حدی که وارد هوای ناسالم میشویم 100 است اما پایینتر از آن پاک و بالاتر از آن ناسالم برای گروههای حساس، ناسالم و بسیار ناسالم است.» مادران باردار، کودکان خردسال، کهنسالان و کسانی که مشکلات تنفسی و قلبی دارند جزو گروههای حساس هستند.
در نمودار شاخص کیفیت هوا 6 آلاینده اصلی در تهران در ایستگاههای شرکت کنترل کیفیت هوا و سازمان محیطزیست اندازهگیری میشود که البته حد مجاز هرکدام از آنها با دیگری متفاوت است. شهیدزاده ذرات معلق زیر 5/2 میکرون، ذرات معلق زیر 10میکرون، دی اکسید گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، اوزون و منوکسیدکربن را آلایندههای اصلی میداند: «بعضی از آنها قسمت درمیلیون و بعضیها قسمت درمیلیارد است یعنی مقادیر کمتر بعضیها سمی و خطرناک است. برای همین ما همه اینها را در یک رنج حد سلامت معادل 100میگذاریم و مقادیر کمتر و بیشتر را تبدیل میکنیم.» درحالحاضر مهمترین آلایندهای که سهم بیشتر آلودگی هوای تهران را به دوش میکشد، ذرات معلق کمتر از 5/2 میکرون است که به گفته شهیدزاده در تهران تقریبا قریب به اتفاق روزها ذرات معلق زیر 5/2 میکرون در هوا وجود دارند. او درمورد آلایندههای دیگر نیز میگوید: «هر چند مقادیر روزانه خیلی از این آلایندهها پایینتر از حد خطرناک است اما بعضی از آنها اگر در طول سال از یک حدی بالاتر باشد مداومتشان خطرناک است. برای مثال اگر امروز دیاکسیدنیتروژن زیر 100 اما در درجه 90-80 بود از لحاظ استاندارد روزانه در وضع سالم است ولی اگر در طول سال 100روز یا 200روز بالای این رقم باشد، یعنی متوسط سالانه از 50 بیشتر باشد، ممکن است خطرناک باشد.»
منظور از گروههای حساس چیست
طبق گفته شهیدزاده و دیگر متخصصان، علاوهبر آنها که مشکلات قلبی و تنفسی دارند، کودکان و مادران باردار هم در زمره گروههای حساس هستند. یعنی میزان کمتری از آلودگی برای آنها خطرناک است. کودکان چرا در این گروه قرار میگیرند؟ مهدی نجمی، رئیس واحد بیماریهای مزمن تنفسی در پاسخ این سوال میگوید: «ریههای بچهها نسبت به افراد بالغ تکامل کمتری دارد و بهطورکلی در سنین پایین ریه بیشتر در معرض آسیب است. همچنین دوران کودکی شروع یکسری بیماریهای ریوی و آسم است و هرچه سن کودک کمتر باشد میزان آسیبپذیری ریه بیشتر خواهد بود. علاوهبر اینکه سیستم سلولهای تنفسی کودکان ناقصتر است، سیستم ایمنیشان هم تکامل کمتری پیدا کرده است و قدرت ایمنی مقابله با بیماریها را مانند یک فرد بزرگسال ندارند. مورد دیگر این است که تعداد تنفسهای بچهها بیشتر است و هوای بیشتری وارد ریهشان میشود و در نتیجه حجم آلاینده بیشتری وارد بدنشان میشود. همچنین بچهها تنفس دهانی بیشتری دارند، مژکهای بینی جلوی ورود بخشی از آلایندهها را میگیرند که در تنفس دهانی این اتفاق نمیافتد.» همه نارساییها و مشکلاتی که هوای آلوده برای کودکان ایجاد میکند، بر جنین به میزان بسیار بیشتر وارد میشود. به همین دلیل زنان باردار نیز در گروههای حساس جای میگیرند. اما این پزشک بیماریهای تنفسی به همه مردم توصیه میکند، در روزهایی که میزان آلودگی هوا زیاد است سعی کنند کمتر از منزل خارج شوند و زیاد در فضای باز نمانند. بیماران قلبی و ریوی در اینروزها علاوهبر اینکه نباید از خانه خارج شوند، لازم است داروهایشان را کامل و دقیق مصرف کنند و در صورت دیدن تشدید علایم بیماریشان با پزشک خود مشورت کنند.
روزهایی که میزان آلایندهها بالاست و هوا از مرز سالم عبور میکند، حتی ورزشکردن نیز دشمن سلامتی است. مهدی نجمی در اینباره میگوید: «باید از انجام فعالیت فیزیکی شدید و ورزش در هوای آزاد خودداری کرد. چون تنفس زیاد میشود و آلایندههای بیشتری وارد ریه خواهند شد. در داخل خانهها هم سعی شود درها و پنجرهها بسته نگه داشته شوند.»
آیا ماسکها تاثیری در کاهش آسیب دارند؟
با توجه به اینکه مهمترین آلاینده هوای شهر تهران ذرات معلق کمتر از 5/2 میکرون هستند، ماسکهای معمولی تاثیری بر آسیبهای آلودگی هوا نخواهند داشت. با وجودی که این ماسکها ممکن است خیلی از آلایندهها را بگیرند، این ذرات آنقدر ریز هستند که به آسانی از منافذ ماسکهای معمولی عبور میکنند. درمقابل بعضی کارشناسان، ماسکهای فیلتردار را توصیه میکنند که آنها هم شرایط و مدت استفاده دارند. قائممقام شرکت کنترل کیفیت هوا میگوید: «ماسکها طول مدت استفاده دارد و بعد از اینکه مرطوب میشوند ممکن است توانایی فیلترکردن را از دست بدهند. بنابراین نمیشود یک ماسک را مدام و چند روز استفاده کنید. دوم اینکه ماسکها از لحاظ فیلتراسیون با هم فرق میکند.» آن عدهای که به دلیل شکل و شمایل ماسکهای فیلتردار رغبتی به استفاده از آن ندارند و ماسکهای معمولی را ترجیح میدهند، درحقیقت از این ذرات معلق مصون نخواهند بود. همچنین این ماسکها به نسبت ماسکهای معمولی گرانتر هستند. حسین شهیدزاده درباره دستگاههای تصفیه هوا میگوید: هنوز تاثیرگذاری این دستگاهها تست نشدهاند و باید دید هرکدامشان چطور عمل میکنند، همچنین بعضی از آنها ممکن است آلایندههای ثانویه ایجاد کنند. زیرا اغلب آنها از طریق یونیزهکردن مولکولهای هوا را تصفیه میکنند و نمیتوان بهطور دقیق از تأثیر آنها صحبت کرد.» او اضافه میکند که بهترین راه این است که آلودگی را تولید نکنیم. مهدی نجمی، متخصص بیماریهای تنفسی نیز از استفاده ماسکهای معمولی برای مقابله با آلودگی هوا بهعنوان یک باور غلط یاد میکند و میگوید: «خیلی از مردم فکر میکنند ماسکهای کاغذی میتوانند جلوی آلودگی را بگیرند اما درواقع خیلی موثر نیستند و این مسأله یک باور غلط است. واقعیت این است که میزان تأثیر ماسکهای معمولی و دستمال کاغذی آنچنان نیست. ماسکهایی که ما توصیه میکنیم، ماسکهای P1 , P2 هستند که سوپاپهای بازدمی دارند یعنی هم مانع جذب مواد آلاینده میشوند و هم هوای بازدمی را خارج میکنند و فرد میتواند به مدت طولانی با آنها تنفس کند. همچنین ماسکهای N95 در برابر میکروارگانیسمها خوب عمل میکنند اما چون سوپاپ بازدمی ندارند استفاده از آنها برای تنفس طولانیمدت سخت است.»
مساله دیگری که او بهعنوان یک باور غلط یاد میکند، این است که پس از بارش باران خطر آلودگی از بین میرود. اما شاید ما هم به این نکته توجه کرده باشیم که پس از بارندگی و با گذشت 24ساعت به دلیل تولید زیاد آلایندهها در شهر دوباره هوا آلوده میشود. او میگوید: «شاید در بعضیروزها به شرایط هشدار برسیم و توصیهها خیلی جدی شوند اما کسانی که در کلانشهرهایی مثل تهران، اصفهان و اراک زندگی میکنند باید توجه کنند که بیشتر روزهای سال هوای سالم نداریم و توصیهها را همیشه مدنظر داشته باشند اما در این روزها جدیتر بگیرند.» توصیه دیگر این پزشک در روزهای آلودگی هوا استفاده از وسایلنقلیهعمومی برای کمشدن ترافیک است تا به این ترتیب زمان کمتری را خارج از منزل بگذرانیم. همچنین دوش گرفتن یا شستن صورت، چشمها و دستها برای دفع آلایندههایی که از طریق مخاطی و پوستی جذب میشوند مفید است.
تاثیر تغذیه در کاهش آسیبهای ناشی از آلودگی هوا
شاید از هرکسی که در یک شهر آلوده زندگی میکند درباره نوشیدن شیر در روزهای آلوده بپرسید تأثیر آن را تأیید کند. مهدی نجمی نیز تأثیر شیر را نفی نمیکند اما بر کمچرببودن شیر تأکید میکند زیرا شیر پرچرب سیستم ایمنی را کم میکند. مکانیزم تأثیر این نوشیدنی به این صورت است: «شیر کمچرب حاوی کلسیم و روی است که میتواند جذب فلزات سنگین و سرب را کاهش دهد و به نوعی مانع جذب مواد مضر میشود. از طرفی ترکیبات دیگر مثل فسفر و منیزیم دارد که در خنثیکردن سمها و دفع ادرار و مدفوع در نتیجه آلایندهها موثر است.»
در روزهای آلودگی هوا مصرف میوه و سبزی نیز توصیه میشود. آنتیاکسیدان موجود در این مواد غذایی باعث سلامت ریه افراد و خنثیکردن مواد مضر که از هوای آلوده وارد بدن شدهاند، میشود. این پزشک متخصص همچنین به ویتامین C و میوههایی چون پرتقال و گریپفروت که به سیستم ایمنی بدن کمک میکنند، اشاره میکند و البته مواد غذایی که ویتامین E دارند مانند روغن سویا و روغ گیاهی و آفتابگردان و روغن ماهی و روغنزیتون همچنین مغز پسته و بادام. میوههایی چون هویج، گوجهفرنگی و کلمها هم از نظر او میتوانند کمک کنند. او در پایان میگوید: «چایسبز چون ویتامین A،B،C وE دارد توصیه میشود. در کنار اینها مصرف مایعات زیاد و آب خیلی خوب است تا با تولید ادرار مواد مضر بدن دفع شود. همچنین بهتر است در اینروزها غذاهایی مثل فستفود و مواد کمارزش دیگر مثل چیپس و پفک و سوسیس و کالباس را کمتر مصرف کرد چون در هوای آلوده به اندازه کافی مواد مضر وارد بدن میشود.»
∎