عصر ایران؛ رضا صائمی- رونمایی از تندیس زنده یاد «بیتا فرهی» در موزه سینما گرچه اقدام قابل ستایش برای یادبود و نکوداشت او بود اما در عین حال روایتی از فرو ریختن فَر و شُکوه آن صورت زیبا هم هست چون ظرافت زنانه و مینیاتوری چهره او را در شمایلی زمخت و شبیه به مردی زن نما فروکاسته است.
انگار آن زیبایی کلاسیک در شمایل این چهره پلاستیکی، جذابیت و هویت خود را از دست داده و در صورتی دفرمه شده استحاله یافته است.
انتشار تصویر این تندیس در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی با انتقاد اغلب کاربران همراه شده و بار دیگر بدقوارهگی و بیتناسبی و نشناختن سنخیت زیبایی شناسی بین تندیس یک ستاره و چهره سرشناس با تندیس بحثی داغ مجازی در این باره دامن زده است.
این نخستین بار نیست که با چنین واکنش هایی مواجه هستیم و این امره مسبوق به سابقه است.
از جمله ساخت تندیس «داوود رشیدی» که آنقدر بد بود و بی شباهت به او که موجب انتقاد همسرش خانم احترام برومند شد.
علی نصیریان که از جمله بازیگرانی است که در زمان حیات خودش، مجسمهاش ساخته شده از شمایل سنگی خود انتقاد کرده و گفته بود: « این غلطه اگر بخواهند از خودشان شخصیت بسازند؛ باید آگاه باشند که شخصیت من نصیریان چه جور خصوصیاتی دارد و در صورت و عکس من چه می بینند و باید آن را منعکس کنند. نه اینکه با تخیل خودشان یک صورت تقریبا نزدیکیا شبیه به من بسازند»
بخشی از این مشکل را شاید بتوان به سابقه تاریخی مجمسه سازی فیگوراتیو و اساسا هنر مجسمه سازی دانست که سال ها به عنوان یک هنر ممنوعه شناخته شده و بدبینی ایدئولوژیک نسبت به آن وجود داشته و حتی این رشته از سیستم آموزشی حذف شده است.
از سوی دیگر طبق گفته کارشناسان هنرهای تجسمی، سختترین قسمت مجسمهسازی، شباهتسازی و از آن بالاتر، کاراکترسازی است.
اغلب این تندیس ها نه فقط فاقد تنانگی متناسب با چهره هستند که روح آن چهره و حسی که مخاطب از تماشای آنها می گرفت را هم از آن می گیرند.
برخی مواقع اتفاق های عجیب تر می افتد. مثل حذف عینک از سردیس عباس کیارستمی که یکی از پرحاشیهترین واکنشها را نسبت به ساخت تندیس چهره ها به دنبال داشته است.
در واقع یکی از نمادهای معروف چهره کیارستمی که بسیاری او را با همان عینکش می شناختند در ساخت این تندیس حذف شد!
گرچه سازنده این تندیس دلایل علمی برای این حذف داشت و گفته بود: «عینکهایی که با برنز برای مجسمهها میسازند، به راحتی با یک پیچگوشتی از مجسمه جدا میشود و افرادی مانند دزدها و معتادها، میتوانند به راحتی آن را بردارند و بفروشند.
به همین دلیل خیلی وقتها در مجسمههای برنزی، این اضافهها را حذف میکنند تا در کهنهفروشیها به دنبالش نباشند!»
اما به نظر می رسد کهاین مشکل را بتوان با تغییر مواد ساخت تندیس حل کرد تا تصرف در نمادهایی یک چهره به تحریف شمایل او منجر نشود.
آنچه در تندیس سازی مهم است شباهت و نزدیکی اثر به اصل آن است و در اینجا قطعا حذف عینک کیارستمی فقط حذف یک شیء در صورت او نبوده بلکه به تغییر شکل صورت او در تندیس منجر شده است.
خب اگر قرار است تندیسی به صاحب صورتش شباهتی نداشته باشد یا مخاطب را به یاد او نیندازد چه ارزشی دارد؟
این به دوستی خاله خرسه می ماند که به جای ثواب کردن، کباب می کند.
یا باید تندیسی نساخت یا وقتی می سازیم باید نسبت به آن خلاقانه و مسوولانه برخورد کرد.
چهره هایی که از ساخت تندیس شان زخم خورده اند کم نیستند.
ممکن است که خیلی از آنها زنده نباشد اما خاطرات خوش آنها در ذهن مخاطب با تماشای این تندیس ها به هم ریخته و در واقع کج سلیقگی در ساخت تندیس نه فقط تصویر چهره ها که تصور مخاطبان و دوستداران آنها را هم مخدوش می کند.
تندیس سازی فقط مجسمه ساختن نیست. التزام و تعهد داشتن به تجسم مخاطب هم هست. تعهد به اینکه با ساخت تندیس شخصیت ها، احترام به دام ابتذال نیفتد.