به گزارش ایرنا به نقل از اندیشکده «کانورسیشن»، افزایش چشمگیر خشونتها در کرانه باختری باعث شده اتحادیه اروپا برخی افراد و گروه را که گفته میشود در سازماندهی و تامینمالی شهرکهای غیرقانونی اسرائیلی در سرزمینهای اشغالی نقش دارند، تحریم کند.
بر اساس توافقنامههای اسلو که سال ۱۹۹۳ میان اسرائیل و سازمان آزادیبخش فلسطین امضا شد، کرانه باختری و نوار غزه به عنوان سرزمینهای تحت نظام مشترک اسرائیلی و فلسطینی تعریف شدند. با این حال، هدف نهایی توافق اسلو قرار بود این باشد که فلسطینیها در آینده با تشکیل یک دولت مستقل، کنترل کامل این مناطق را در دست بگیرند. اما در حالی که بسیاری از شهرکهای رسمی اسرائیلی برچیده شدند، شهرکهای غیرقانونی با اطلاع و اغلب با حمایت ضمنی کابینههای مختلف اسرائیل به فعالیت خود ادامه دادند.
بنیامین نتانیاهو پس از پیروزی شکننده در انتخابات نوامبر ۲۰۲۲، ناچار شد برای تشکیل کابینه به احزاب صهیونیستی افراطی رو بزند. نتیجه، شکلگیری کابینهای بود که بسیاری آن را راستگراترین کابینه تاریخ اسرائیل میدانند. در این کابینه، دو وزیر تندرو و حامی سرسخت شهرکسازی حضور داشتند؛ «بتصلئل اسموتریچ» وزیر دارایی و «ایتامار بنگویر» وزیر امنیت داخلی. هر دوی آنها بارها در جهت تضعیف امنیت فلسطینیها و فراهم کردن زمینه گسترش شهرکسازی در کرانه باختری کوشش کردهاند.
فوریه ۲۰۲۶، کابینه امنیتی اسرائیل با مجموعهای از تدابیر موافقت کرد که بر اساس آنها بخشی از اختیارات اداری کرانه باختری، از ارتش به وزارتخانهها منتقل میشد. اقدامی که باعث شد آنچه پیشتر نوعی «الحاق غیررسمی» تلقی میشد، یک گام قابل توجه به رسمیت یافتن و رسمی شدن نزدیک شود.
اسرائیل بزرگ کجاست؟
این تحولات سیاسی بدون پشتوانه یک ایدئولوژی که در جریان جنگهای اسرائیل در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ قدرت گرفت، امکانپذیر نبود. جنگهای ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳ که به ترتیب «جنگ ششروزه» و «جنگ یومکیپور» نامیده شدند، جامعه اسرائیل را دچار دو قطبی عمیقی کردند و زمینه ظهور موجی جدید از اندیشههای دینی و آخرالزمانی را فراهم آوردند؛ موجی که پیوند میان اسرائیل عهد عتیق و هویت اسرائیلی معاصر را تقویت کرد.
این پیوند تاریخی پیشتر نیز توسط صهیونیستهای سکولاری که در نیمه نخست قرن بیستم در فلسطین ساکن شدند مطرح شده بود؛ هرچند آنها جنبههای مذهبی آن را نادیده میگرفتند. «داوید بنگوریون»، اولین نخستوزیر اسرائیل، در کتاب خاطرات خود که سال ۱۹۷۰ منتشر شد مینویسد: «ما زندگی جدیدی میخواستیم که با کهنترین سنتهای ملت ما هماهنگ باشد. از این رو، به نام خودمختاری، حق تعیین سرنوشت و دفاع از خود، آماده بودیم دستانمان به خون هم آلوده شود.»
سال ۱۹۶۷، «ناتان آلترمن» و «موشه شامیر» دو چهره وابسته به محافل روشنفکری صهیونیست چپگرا، جنبش «اسرائیل بزرگ» را ایجاد کردند. این جنبش، ابتکاری خارج از چارچوب احزاب پارلمانی بود که حامیانی از طیفهای مختلف سیاسی را گرد هم آورد.
اعضای جنبش اسرائیل بزرگ استدلال میکردند سیاست شهرکسازی از زمان قیمومت بریتانیا بر فلسطین، یکی از ارکان اصلی مهاجرت یهودیان بوده و همچنان برای امنیت اسرائیل ضروری است.
هسته مرکزی اندیشه آنها، گسترش حاکمیت سرزمینی اسرائیل بر تمامی مناطقی بود که به ادعای آنان در سنتهای کتاب مقدس به عنوان سرزمین قوم یهود شناخته میشوند. این امر، به احیای شکوه دوران طلایی یهودیان در عصر باستان میانجامد؛ دورانی که در روایتهای مربوط به پادشاهی داوود و سلیمان در کتاب مقدس عبری توصیف شده است.
در همین حین، الهیات موعودگرایانه و فراملیگرایانه خاخام «صاوی یهودا کوک» نیز نفوذ روزافزونی پیدا کرد. از نگاه کوک، تبعید تاریخی یهودیان و بازگشت آنها به سرزمین موعود، مرحلهای از یک برنامه الهی بوده که در نهایت به احیای اسرائیل باستان منجر میشود. وی بازگشت یهودیان را پیششرط ظهور «ماشیاخ» یا همان منجی موعود میدانست.
کوک سال ۱۹۶۷ خطاب به پیروانش گفت: «حِبرون ما [نام شهر الخلیل در کتاب مقدس] کجاست؟ آیا آن را فراموش کردهایم؟ اِشکیم ما [نابلس کنونی] کجاست؟ آیا آن را فراموش کردهایم؟ و اَریحای ما [تلالسلطان در غرب رفح] کجاست؟ آیا آن را فراموش کردهایم؟ هر بخش از این سرزمین خداوند چه شده است؟ آیا ما اجازه داریم حتی از یک میلیمتر آن چشمپوشی کنیم؟ هرگز.»
بر اساس این دیدگاه، کرانه باختری که در ادبیات کتاب مقدس از آن با «یهودا و سامریه» یاد میشود، جایگاهی محوری در تثبیت و تأیید هویت یهودی در سرزمین موعود دارد.
نخستین جنبشهای شهرکنشینی
جریان فکری صهیونیستها، در سال پس از جنگ ۱۹۷۳ جنبش «گوش امونیم» به معنای «بلوک مؤمنان» را متولد کرد. این جنبش، نخستین حرکت شهرکنشینی دارای رسمیت سیاسی در اسرائیل به شمار میرفت. گوش امونیم روایتی ایدئولوژیک ارائه میکرد که در آن، صهیونیسم و ملاحظات امنیتی یککاسه میشدند. روایت آنها هم برای اسرائیلیهای سکولار و هم برای مذهبیها جذابیت داشت.
مخالفان سیاسی دولت کارگر در آن زمان، یعنی بلوک راستگرا به رهبری «مناخیم بگین» و حزب لیکود، هم در عرصه انتخابات و هم در میدان سیاست از این جریان بهرهبرداری کردند. کابینه بگین که در سال ۱۹۷۷ به قدرت رسید، بهطور جدی از برنامههای گوش امونیم حمایت کرد و سیاستهایی را برای بازگرداندن مرزهای کتاب مقدسی اسرائیل به اجرا گذاشت.
تنها چند ماه بعد در پایان سال ۱۹۷۷، «آریل شارون» وزیر کشاورزی وقت، طرحی را برای گسترش شهرکهای جدید در کرانه باختری به کنست ارائه کرد. اوایل دهه ۱۹۸۰، کابینه زمینه تشکیل «شورای یهودا و سامریه» را فراهم کرد. این شورا خود را «سازمان چتری تمامی نهادهای محلی» معرفی میکرد که مأموریت داشت به توسعه و تقویت جوامع اسرائیلی در یهودا، سامره و دره اردن، به عنوان قلب سرزمین کتاب مقدس و زادگاه ملت یهود و میراث آن، کمک کند.
گوش امونیم در سال ۱۹۸۴ به دلیل ارتباط با گروه تروریستی «زیرزمین یهودی»، منحل شد. این گروه در چندین حمله مسلحانه به عربها، چندین ترور و همچنین طرحی برای انفجار یکی از مقدسترین اماکن مذهبی جهان یعنی مسجدالاقصی در بیتالمقدس، دخیل بود.
با این حال، ایدئولوژی گوش امونیم از بین نرفت و اندیشههای آن در میان گروههای مختلف شهرکنشین باقی بود و پس از عملیات هفت اکتبر سال ۲۰۲۳ بار دیگر جان تازه گرفت. پیش از این، گروههای شهرکنشین عمدتاً بر تصرف و توسعه اراضی در کرانه باختری تمرکز داشتند اما با گسترش عملیات نظامی اسرائیل در غزه، سوریه، لبنان و ایران، دامنه جاهطلبیهای آنها نیز فراتر رفت و مناطق دیگری را شامل شد.
ایجاد سکونتگاههای یهودی در لبنان و غزه
در همین راستا، جنبش جدیدی با نام «اوری صافون» به معنای «برخیز ای شمال» با هدف شهرکسازی در جنوب لبنان تأسیس شد. گروههای شهرکنشین همچنین اقداماتی را برای سازماندهی فرایند «یهودیسازی غزه» آغاز کردهاند.
«دانیلا وایس»، از رهبران سابق گوش امونیم و سخنگوی کنونی جنبش شهرکسازی «ناحالا» میگوید: «ایجاد سکونتگاههای یهودی در غزه گامی بسیار دشوار است و به تلاش فراوانی نیاز دارد. باید بر چپگرایان، دولت و ملتهای جهان از طریق نظام جادویی صهیونیسم تأثیر گذاشت.»
حامیان آمریکایی شهرکسازی
در کنفرانسی که اکتبر ۲۰۲۴ با حمایت حزب لیکود برگزار شد، وایس که سوی اتحادیه اروپا تحریم شده است، اعلام کرد: «عربها از غزه ناپدید خواهند شد.» او مدتی بعد در مستند «شهرکنشینان» شبکه بیبیسی گفت: «حمایت بسیار قدرتمندی از سوی یهودیان سرشناس و ثروتمند در ایالات متحده وجود دارد.» وایس افزود که به طور مرتب پیامهایی از افرادی دریافت میکند که میخواهند به گروههای شهرکسازی در غزه بپیوندند.
دو سال پس از تأسیس گوش امونیم، «اسحاق رابین»، نخستوزیر وقت اسرائیل که بعدها در سال ۱۹۹۳ توافقنامه اسلو را با یاسر عرفات، رهبر سازمان آزادیبخش فلسطین امضا کرد، در مصاحبهای هشدار داد که ایدئولوژی گوش امونیم سرطانی است که دموکراسی اسرائیل را از درون خواهد خورد.
توافق او با سازمان آزادیبخش فلسطین شاید تلاشی بود برای بیرون کشیدن غده این سرطان. اما سه دهه بعد، این جریان نه تنها از بین نرفت، بلکه با شدتی بیشتر و نفوذی گستردهتر روی کار آمده بود.