به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، فاطمه خندان، مسئول تاریخ شفاهی مرکز اسناد آستان قدس رضوی، روز یکشنبه ۱۷ خردادماه در نشست «تاریخ شفاهی و مستندسازی تاریخ اماکن متبرکه» که در تالار شیخ بهایی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد، به تشریح جایگاه تاریخ شفاهی در مستندسازی میراث فرهنگی و اجتماعی آستان قدس پرداخت.
وی با اشاره به سابقه فعالیتهای مرکز اسناد آستان قدس رضوی، اظهار داشت: مرکز اسناد آستان قدس از دهه ۱۳۷۰ فعالیتهای خود را در حوزه جمعآوری و نگهداری اسناد آغاز کرده و در طول سالهای گذشته به یکی از مهمترین مراکز اسنادی کشور تبدیل شده است. این مرکز علاوه بر نگهداری اسناد مکتوب، در حوزه ثبت و ضبط تاریخ شفاهی نیز اقدامات گستردهای انجام داده است.
آستان قدس رضوی فراتر از یک نهاد مذهبی
خندان با بیان اینکه آستان قدس رضوی تنها یک سازمان اداری یا مذهبی نیست، افزود: این نهاد طی قرنهای متمادی در شکلگیری حیات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی هویتی شهر مشهد و مناطق پیرامونی آن نقشآفرین بوده است. بسیاری از تحولات شهر مشهد را نمیتوان بدون توجه به نقش آستان قدس رضوی تحلیل و بررسی کرد.
وی ادامه داد: بخش قابل توجهی از تجربههای زیسته، سنتهای اجرایی، مناسبات فرهنگی، باورهای اجتماعی و شیوههای خدمترسانی در آستان قدس هرگز در اسناد رسمی ثبت نشدهاند و تنها از طریق تاریخ شفاهی قابل دستیابی هستند.
مسئول تاریخ شفاهی مرکز اسناد آستان قدس رضوی خاطرنشان کرد: هدف اصلی پروژههای تاریخ شفاهی، ثبت همین تجربههای ناگفته و انتقال آنها به نسلهای آینده است؛ تجربههایی که در هیچ گزارش اداری یا سند رسمی انعکاس نیافتهاند اما بخش مهمی از حافظه تاریخی این مجموعه را تشکیل میدهند.
وی گفت: در سالهای اخیر پروژههای گستردهای در حوزه تاریخ شفاهی تعریف شده و تاکنون بیش از ۲۸ هزار ساعت مصاحبه و روایت شفاهی در مرکز اسناد ثبت و نگهداری شده است که این رقم همچنان در حال افزایش است.
تاریخ شفاهی؛ منبعی برای پژوهش و مدیریت
خندان با تأکید بر کارکردهای علمی این مجموعه اظهار داشت: این حجم از دادهها و روایتهای شفاهی سرمایهای ارزشمند برای پژوهشگران، مدیران و برنامهریزان محسوب میشود. بسیاری از تجربههای مدیریتی، فرهنگی و اجتماعی که در طول دههها شکل گرفتهاند، از طریق این مصاحبهها قابل انتقال به نسلهای بعدی هستند.
وی افزود: در بسیاری از موارد، آنچه در ساختارهای اداری بهعنوان نتیجه نهایی دیده میشود، حاصل مجموعهای از تصمیمها، اختلافنظرها، محدودیتها، ابتکارها و راهحلهای غیررسمی است که تنها در خاطرات و روایتهای شفاهی کارکنان و مدیران قابل شناسایی است.
خندان با اشاره به اهمیت ثبت خاطرات نسلهای قدیمی آستان قدس رضوی تصریح کرد: بسیاری از راویان و افراد مطلع امروز در دهههای هفتم و هشتم زندگی خود قرار دارند و با از دست رفتن آنان، بخش مهمی از حافظه تاریخی مجموعه نیز از بین خواهد رفت. از این رو سرعتبخشی به فرآیند ثبت خاطرات و تجربهها یک ضرورت جدی است.
وی گفت: بسیاری از تحولات مهم شصت تا هفتاد سال گذشته تنها در ذهن این افراد باقی مانده و اگر امروز ثبت نشود، امکان بازیابی آن در آینده وجود نخواهد داشت.
بازسازی تحولات معماری و فرهنگی حرم مطهر
مسئول تاریخ شفاهی مرکز اسناد آستان قدس رضوی یکی از مهمترین دستاوردهای این پروژهها را بازسازی تحولات معماری، فرهنگی و اجتماعی حرم مطهر رضوی دانست و افزود: بخش قابل توجهی از تغییرات کالبدی حرم، توسعه صحنها، فضاهای خدماتی، سنتهای مذهبی و شیوههای خدمترسانی از طریق روایتهای شفاهی قابل بازسازی و تحلیل است.
وی خاطرنشان کرد: این اطلاعات علاوه بر ارزش تاریخی، در مطالعات جامعهشناسی، مردمشناسی، مطالعات فرهنگی، مدیریت و برنامهریزی شهری نیز کاربرد فراوان دارد.
خندان در ادامه به برخی پروژههای شاخص مرکز اسناد اشاره کرد و گفت: پروژه تاریخ شفاهی روشنایی حرم مطهر یکی از مهمترین طرحهای اجراشده در سالهای اخیر است که طی آن با ۳۸۸ نفر در قالب ۶۷۰ جلسه مصاحبه انجام شده و هزاران ساعت روایت تخصصی ثبت شده است.
وی افزود: در این پروژه ابعاد مختلف خدمات روشنایی حرم، شیوههای سنتی و نوین تأمین روشنایی، ساختارهای اجرایی و تجربههای کارکنان مورد بررسی قرار گرفته است.
خندان، همچنین از اجرای پروژه تاریخ شفاهی تشکیلات اداری آستان قدس رضوی خبر داد و گفت: در این طرح با مدیران، کارکنان و بازنشستگان بخشهای مختلف از جمله اداره املاک، اداره ساختمان، بازرسی و سایر بخشهای اجرایی مصاحبههای گستردهای انجام شده است.
وی از دیگر طرحهای مهم مرکز اسناد را پروژه تاریخ شفاهی خاندانهای خادمی عنوان کرد و افزود: در این پروژه با بیش از ۳۴۰ نفر از اعضای خاندانهای خادم حرم مطهر مصاحبه شده و بخش مهمی از هویت اجتماعی و فرهنگی خادمان و خانوادههای آنان ثبت و مستندسازی شده است.
خندان تصریح کرد: این روایتها نشان میدهد که خدمت در حرم مطهر رضوی صرفاً یک شغل نبوده بلکه بخشی از هویت خانوادگی و اجتماعی این افراد را شکل داده است.
وی همچنین به پروژه تاریخ شفاهی اقتصاد آستان قدس رضوی اشاره کرد و گفت: از اوایل دهه ۱۳۸۰ مطالعات مربوط به تاریخ اقتصادی آستان قدس آغاز شد و تاکنون با حدود ۴۰۰ نفر از فعالان و مدیران اقتصادی مرتبط با این مجموعه مصاحبه شده است.
خندان افزود: این مجموعه اطلاعات ارزشمندی درباره تحولات اقتصادی مشهد، نقش آستان قدس در توسعه اقتصادی منطقه و تأثیرات اجتماعی و فرهنگی این فعالیتها در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
تاریخ شفاهی؛ پلی میان گذشته و آینده
خندان در پایان با تأکید بر اهمیت استمرار این فعالیتها گفت: تاریخ شفاهی تنها ثبت خاطرات گذشته نیست، بلکه انتقال دانش، تجربه و سرمایههای معنوی یک مجموعه به نسلهای آینده است.
وی افزود: روایتهای ثبتشده در مرکز اسناد آستان قدس رضوی میتواند علاوه بر کمک به پژوهشهای تاریخی، در هویتسازی فرهنگی، شناخت تحولات اجتماعی و ارتقای نظام مدیریتی نیز نقشآفرین باشد و تصویری دقیقتر از تأثیر نهادهای مذهبی در تاریخ معاصر ایران ارائه دهد.
انتهای پیام/
نشست تاریخ شفاهی و مستندسازی تاریخ اماکن متبرکه در تالار شیخ بهایی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی