اشاره: اندیشه فقهی و سیاسی امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی، یکی از مهمترین منظومههای فکری معاصر در حوزه حکمرانی دینی، نظامسازی اسلامی و تمدنسازی نوین به شمار میرود. این مکتب فکری با تکیه بر فقه حکومتی، اجتهاد پویا، نقشآفرینی مردم در چارچوب مردمسالاری دینی و توجه به اقتضائات زمان و مکان، توانسته است افقهای تازهای را پیش روی جوامع اسلامی بگشاید و ظرفیتهای فقه شیعه را در عرصه اداره جامعه و تحقق آرمانهای اسلامی به نمایش بگذارد.
امروز و در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران با چالشها و فرصتهای گوناگون در عرصههای داخلی و بینالمللی مواجه است، بازخوانی این مبانی فکری و بررسی ابعاد مختلف آن میتواند در فهم صحیح مسیر انقلاب اسلامی و ترسیم چشمانداز آینده کشور نقش مهمی ایفا کند.
در همین راستا خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، در گفتوگویی با حجتالاسلام مرتضی عبدالهی استاد حوزه و دانشگاه و پژوهشگر تاریخ معاصر، به بررسی مهمترین مؤلفههای اندیشه فقهی امامین انقلاب، سیره حکمرانی امام خمینی(ره)، جایگاه مردم در نظام اسلامی، ویژگیهای زعامت رهبر معظم انقلاب و مبانی قرآنی و فقهی اقتدار و عزت جمهوری اسلامی پرداخته است.
رسا- نقطه کانونی اندیشه فقهی امامین انقلاب بر چه پایه ای استوار است و چه تحولی را در مقایسه با منظومه علمای سلف و معاصر ایجاد کرده است؟
نقطه کانونی اندیشه فقهی امامین انقلاب قدس الله اسرارهما مبتنی بر دو رویکرد مهم «فقه حکومتی» و «اجتهاد تمدنساز» است. با إعمال این رویکرد بسیار مهم که در طول تاریخ تشیع نیز وجود داشته، فقه از عرصه فردی و عبادی به عرصه مدیریت کلان جامعه و نظامسازی ارتقا یافت و در واقع توانست، مسئله امامت شریعت در جامعه انسانی را زنده کند.
امام راحل و رهبر شهید انقلاب اسلامی توانستند تحولی مهم را در مسیر حرکت شیعه به وجود آورند. ایشان اولا با تغییر نگاه به موضوع فقه در منظومه سلف، توانستند این حرکت را ایجاد کنند. در حرکت سابق، به دلایل مختلف و محدودیتهای موجود، فقه عمدتاً پاسخ به تکالیف فردی بود؛ اما در اندیشه ایشان، «حکومت» به عنوان یکی از مهمترین موضوعات فقهی، بر سایر ابواب فقه سایه افکنده و فقه، ابزاری برای اداره جامعه در ساحتهای مختلف آن تعریف میشود.
ثانیا توجه به عنصر زمان و مکان نقش مهمی در این حرکت داشت. در حالی که بسیاری از علمای پیشین بر استنباطهای متداول تأکید داشتند، در این نگاه، «زمان و مکان» نه به عنوان حاشیه، بلکه به عنوان عنصر اصلی در اجتهاد مطرح شدند. ثالثا تبدیل نظریه ولایت فقیه از یک بحث انتزاعی یا محدود به امور حسبیه، به «نظامِ مدیریتِ سیاسیِ جامعه» متضمن اجرای احکام اسلام در مقیاس تمدنی شد.
رسا- سیره حکمرانی امام خمینی بر چه پایه ای استوار است و نقش مردم در توامانی جمهوریت و اسلامیت در اندیشه امام به چه معنا است؟
سیره حکمرانی امام خمینی رحمت الله علیه بر دو اصل مهم «مشروعیت الهی» و «مقبولیت مردمی» استوار است. در نگاه ایشان، حکومت نه یک قرارداد اجتماعی صرف، بلکه یک حق و وظیفه مهمِ بر عهده ولیّ خداست که موظف به اجرای احکام الهی است و تحقق آن بدون حمایت و حضور مردم ممکن نیست.
به بیان دیگر جمهوریت نظام که قالب مردمسالاری دینی است، در اندیشه امام، مکمل اسلامیت است؛ به این معنا که «اسلامیت» روح حاکم بر نظام (قانون و جهتگیری) و «جمهوریت» کالبد و ساختار نظام (مشارکت در قدرت) است و هیچیک بدون دیگری، معنای واقعی خود را در مدل حکمرانی امام رحمت الله علیه پیدا نمیکنند.
پس نقش مردم در این سه محور مهم، معنا پیدا کرد: اولا مردم ابزار تحقق اسلامیت نظام هستند، یعنی اسلامیت نظام بدون رای و حضور مردم، امکان تحقق خارجی ندارد. ثانیا، مردم صاحب حق و تکلیفند و به عبارت راقی، آنان ولی نعمتان این انقلابند و جمهوریت، مجرایِ تجلیِ اراده مردم در چهارچوبِ ارزشهای اسلامی است. و ثالثا این مردمند که نظارت همگانی در اجزا مختلف حکومت را برعهده دارند. پس دیده بانی و صیانت از اسلامیت نظام نیز بر عهده مردم گذاشته شده است.
رسا- مهمترین ویژگی زعامت رهبر شهید انقلاب در دوران رهبری خود چه بود و چه راهی را در مقابل امروز ملت ایران گشوده است؟
مهمترین ویژگی زعامت امام شهید انقلاب اسلامی حضرت آیتالله خامنهای در دوران رهبری، «هدایت راهبردی نظام با تکیه بر گفتمان مقاومت و تمدنسازی» است. ایشان در شرایطی که نظام با فشارهای بینالمللی و تغییرات سریع تکنولوژیک و اجتماعی مواجه بود، توانستند با رویکردی آیندهنگرانه، مسیر حرکت کشور را از «بقاء» به «تعالی» تغییر دهند.
رهبری امت در زمان ایشان از امتیازات مهمی برخوردار بود و ایشان را می توان به عنوان «الگوی متعالی والی» در طول تاریخ چند هزار ساله ایران و دوران غیبت کبرای امام زمان عجل الله فرجه مطرح کرد. از میان این امتیازات، سه ویژگی کلیدی در زعامت ایشان برجسته بود که عبارتند از: استحکام در اصول و انعطاف در تاکتیکها، مدیریت بحرانهای داخلی و خارجی و تبیین الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی.
ایشان در حفظ اصول بنیادین انقلاب نظیر حفظ استقلال و راه امام خمینی رحمت الله علیه بسیار قاطع و سازشناپذیر بوده و همزمان در مواجهه با چالشهای پیچیده بر انعطاف در روشها تأکید داشتهاند. ایشان با هوشمندی، بحرانهای متعددی (نظیر شورشها، فتنه ها، تهدیدات امنیتی خارجی و تروریسم منطقهای) را بدون اینکه به ثبات نظام خدشهای وارد شود، با بسیج نیروهای مردمی و راهبردهای بازدارنده مدیریت کردند و فراتر از اداره روزمره، به دنبال ترسیم نقشه راه برای رسیدن به «تمدن نوین اسلامی» بودند.
راهی که قائد شهید امت در مقابل ملت ایران گشوده است، «مسیر خودباوری تمدنی و قوی شدن» است. این معبر گشوده شده، با تکیه بر اسقلال فکری و تولید قدرت و قوی شدن به معنای جامع آن، گذار از مرحله موجود به مطلوب و در واقع، انتقال از «استقرار» به مرحله «تولید قدرت نرم و سخت» برای دستیابی به جایگاهی است که در آن، اسلامِ کارآمد بتواند به عنوان یک الگوی حکمرانی به جهان عرضه شود.
رسا- اقتدار و عزت امروز نظام اسلامی مبتنی بر تحقق کدام اصل فقهی و قرآنی در سیره حکمرانی امام شهید است؟
به نظر می رسد مهمترین ضابطه ای که توانسته جمهوری اسلامی را در این موقعیت تثبیت کند تا بتواند در مقابل بزرگترین قدرتهای دنیا بایستد و تفکر خود را مطرح کرده و به سمت قله حرکت کند، همان بسط قدرت ولایت فقیه در اعمال قاعده «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه» و «لله العزة و لرسوله و للمومنین» سوره منافقین آیه8؛ است که امام شهید امت، توانست به بهترین روش، این قاعده را کارسازی کند.
اقتدار امروز، نتیجه پیوند ایمان به قدرت بیپایان خدا با اجتناب از هرگونه ذلت و تبعیت از دشمن است که ایشان بر آن پای فشاری داشتند. به عبارت دیگر، عزت نظام از جایی میآید که «هزینه عزت» را به «سودِ ذلت» ترجیح داده است؛ همان چیزی که در اصطلاح رهبر شهید، به عنوان «مقاومت» نامیده شد و در جای جای نظریه های حرکتی جمهوری اسلامی از اقتصاد تا فرهنگ و دفاع و ... جاری شد و سطح عملکرد ما در عالیترین اندازه های این نظریه، میزان توفیق ما را نشان خواهد داد.
به امید آنکه با استفاده از رهنمودهای امام راحل و رهبر شهید اعلی الله مقامهما و تبعیت از فرامین رهبر حاضر حضرت آیت الله حاج سید مجتبی حسینی خامنه ای دام ظله بتوانیم به قله برسیم و زمینه ساز فرج و طلوع خورشید ولایت عظمای امام زمان روحی له الفدا باشیم.