به گزارش خبرنگار کتاب ایرنا، نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران هر سال در اردیبهشت، روزهایی فرهنگی و کتابی برای مردم ایران میساخت. شرایط خاصی که در سال ۱۴۰۵ بر کشور حاکم است، فعالیت این نمایشگاه را به فضای مجازی محدود کرد. در چنین شرایطی فروش نمایشگاه مانند دورههای قبل بر چرخه نشر تاثیر خواهد داشت. این در حالی است که کتابفروشان قبل، در زمان برگزاری و بعد از برگزاری نمایشگاه با کاهش فروش مواجه هستند، این مساله بر فعالیت شرکتهای پخش هم تاثیر میگذارد، زیرا سفارش کتاب به آنها کم میشود.
دلیلی که برای استمرار فرایند فروش در نمایشگاه بیان میشود، جذب نقدینگی برای ناشران است، هرچند در سالهای اخیر بیشتر ناشران نیز نقدینگی قابل توجهی از نمایشگاه جذب نمیکنند. قسمت بزرگ فروش در نمایشگاه مختص کتابهای پرفروشی است که توسط تعدادی ناشر منتشر شده است. ناشران مستقل که معمولا فعالیت محدودی دارند، نمیتوانند در نمایشگاه جذب مالی بالایی داشته باشند.
درباره چرایی تمرکز نمایشگاه مجازی کتاب بر مساله فروش و امکان اصلاح روند فعالیت این رویداد با ابراهیم حیدری قائممقام نمایشگاه کتاب و مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران گفتوگویی انجام شد. قسمت نخست این گفتوگو را اینجا بخوانید. ویدئوی کامل این مصاحبه را میتوانید در این نشانی مشاهده کنید.
تمدن ایرانی همیشه جهانساز بوده است
تمرکز نمایشگاه مجازی کتاب بیشتر روی مساله فروش است و میتواند به اقتصاد نشر کمک کند، برای پررنگ کردن بخش فرهنگی و دیپلماسی در نمایشگاه کتاب چه برنامهای دارید؟
در این رویداد به اقتضای شرایط زمانی کشور برنامههای تخصصی مرتبط با حوزه فرهنگ و نشر داریم. همچنین نشستهای بینالمللی مرتبط با حوزه کتاب و نشر و شرایط جنگی کشور، در سرای اهل قلم خانه کتاب برگزار میشود. در طول روزهای برگزاری نمایشگاه مجازی، شبکه کتاب، صدا و سیما و مجموعه خبرگزاریها با برگزارکنندگان این رویداد همکاری میکنند.
اتفاقهایی که در روزهای جنگ افتاد، موجب شکلگیری همبستگی و هم دلی مردم کشور شد، ما حس و علاقه خود به وطن را در اشکال مختلف به دنیا نشان دادیم. همچنین مردم با خرید خود از نمایشگاه کتاب نشان میدهند که ایرانی نه با جنگ و نفت، و نه حتی با درگیری شناخته شدهاست. ایرانی کتابدوست بوده است، فرهنگ ایرانی نابود نمیشود و تمدن ایرانی همیشه جهانساز بوده است و همچنین جهانسوز نبوده است و بخش قابل توجهی از بنیانهای فرهنگی دنیا از فرهنگ ایرانی نشات گرفته است.
برگزاری نشریاری یکی از سیاستهای اصلی معاونت امور فرهنگی است
نخستین دوره فلوشیپ(نشریاری) تهران همزمان با سیوششمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران برگزار شد. در این دوره برای آن چه برنامهریزی دارید؟
ما برای دومین فلوشیپ برنامهریزی کرده بودیم و رایزنیهای ابتدایی آن انجام شده بود و کارگروه آن هم تشکیل و مذاکرات اولیه هم انجام شد. استقبال خوبی هم در نخستین گفتوگوها با کشورهای مختلف، انجام شد. اولین فرصتی که اقتضای زمانی باشد فلوشیپ پیشبینی شده است. اگر نمایشگاه بود کنار نمایشگاه و اگر امکان برگزاری حضوری نمایشگاه وجود نداشت، همچنان برگزاری فلوشیپ در برنامههای اصلی مجموعه معاونت فرهنگی است و حتما این کار با پوشش، گستردگی و عمق بیشتر با کشورهای مختلف برگزار خواهدشد. برگزاری نشریاری یکی از سیاستهای اصلی و ویژه مجموعه معاونت امور فرهنگی است.
آیا با ناشران و کارگزاریهای ادبی که در دوره قبل در فلوشیپ شرکت کردند در ارتباط هستید تا وضعیت کشور را بدانند؟
فکر میکنم که همه کشورها کم و بیش میدانند که ایران در شرایط جنگی است.
آیا بهتر نیست که ما هم درباره شرایط کشورمان به دیگر کشورها اطلاع بدهیم؟
ما در حال جنگ هستیم و این مشخص است. همه دنیا میداند و شرایط اقتضا میکند طبق آن رفتار کنیم. برخی از مسائل آنقدر بدیهی است که نیازی به گفتن ندارد. وقتی جنگ میشود، پروازها در بسیاری از کشورها قطع میشود. شرایط بینالمللی در حوزه خلیج فارس تا حدی رسانهای شده است که همه دنیا از آن خبر دارند و نیازی به اطلاعرسانی درباره آن نیست.
برخی از ناشران خارجی در فصول و ماههای گذشته کتاب را به ایران آوردند
از ناشران خارجی برای شرکت در این نمایشگاه دعوت کردید آنها چطور کتابهایشان را به ایران میرسانند؟ آیا نماینگانی دارند و کتابها در ایران بوده است؟
اقدامات برای برگزاری نمایشگاه را از زمستان آغاز کردیم و رایزنی و گفتوگو از همان ماه شروع شده بود.
هر دوره در زمان برگزاری نمایشگاه، کتابها از گمرک ترخیص میشد، به یاد دارم همواره بخشی از کتابها در گمرک میماند و خبر ترخیص آن روز سوم یا چهارم نمایشگاه منتشر میشد. حالا چقدر کتاب خارجی در ایران است؟
بخشی از کتابهای ناشران خارجی جدید وارد کشور شده است و بخشی هم از گذشته در انبار بود
کشورهای مختلف در هر دوره شرایط خاص خود را داشتند. قبل از اینکه کشور دچار شرایط جنگی شود، برای فلوشیپ برنامهریزی میکردیم، گفتوگوهایی انجام شده بود و برنامه فلوشیپ هم داشتیم. جلساتی با کارگزاران در خارج از کشور داشتیم؛ مذاکراتی انجام شده بود و برخی از ناشران خارجی در فصول و ماههای گذشته کتاب را به ایران آوردند و برخی از آنها کتاب را در انبار داشتند.
در نمایشگاه سال گذشته بعد از حدود ۲۰ سال، کتابهای علوم مختلف مورد حمایت وزارت علوم، وارد کتابخانههای دانشگاهها شد و مورد استقبال قرار گرفت. بخشی از کتابهای ناشران خارجی جدید وارد کشور شده است و بخشی هم از گذشته در انبار بود. همه اینها با درخواست کارگزارانی که سالهاست در ایران فعالیت میکنند، اساتید، پژوهشگران و دانشجویان و علاقهمندان کتابهای خارجی به اشکال مختلف در نمایشگاه عرضه خواهد شد.
آیا برای این کتابها هم محدودیت زمانی در نظر گرفته شده است؟
آنها هم تقسیمبندی شده و در ادوار مختلف زمانی هر کدام چهارچوب مشخص خود را دارند.
سیاستگذار باید توازن توزیع یارانهها را حفظ کند
آیا بر اساس آییننامه نمایشگاه، کتابفروشیها نمیتوانند در نمایشگاه کتاب تهران شرکت کنند؟
مجموعه معاونت فرهنگی بیش از ۶۰ میلیارد تومان کتاب از ناشران میخرد و این حمایت مستقیم از ناشر است
در آییننامه حمایت از یارانهها مصوب سال ۱۳۸۸ هیات وزیران، که مبنای تقسیمبندی یارانه معاونت فرهنگی است حمایت از اقشار مختلف برای ترویج کتاب و کتابخوانی مورد توجه قرار گرفته است. در آنجا به صراحت همه اقشار از جمله پژوهشگر، دانشجو، کتابفروش، توزیع کننده، پُست و همه حلقههای نشر بیان شده است؛ ما باید بتوانیم متناسب با آن یارانهای را که به دستمان میرسد، و حتی خرید کتاب را بر اساس آن انجام بدهیم.
مجموعه معاونت فرهنگی بیش از ۶۰ میلیارد تومان کتاب از ناشران میخرد و این حمایت مستقیم از ناشر است. برگزاری نمایشگاه کتاب هم به شکلی حمایت مستقیم و غیرمستقیم از ناشر است. اگر طرح حمایت از کتابفروشی را برگزار کنیم از صنف کتابفروشان هم حمایت خواهدشد. اگر سیاستگذار میخواهد برنامهریزی دقیق و متناسبی داشته باشد، باید بتواند توازن توزیع یارانهها را هم به نسبت صنف مربوطه حفظ کند.
پس کتابفروشان میتوانند در نمایشگاه کتاب شرکت کنند؟ مانعی برای آنها وجود دارد؟ برای اینکه برگزاری نمایشگاه کتاب مجازی و حضوری تا این اندازه به کتابفروشان آسیب نزند، چه باید کرد؟
حدود ۴۰ روز بعد از نمایشگاه مجازی طرحی برای کتابفروشان اجرا خواهدشد و همچنین سامانه «بازار کتاب» در طول سال برای فعالیت آنها در دسترس است.
معتقدم که کتابفروشیها به عنوان آخرین حلقه نشر اگر فعال شوند میتوانند باقی حلقهها را فعال کنند
هیچ طرحی در برابر نمایشگاه کتاب، بودجه و قدرت رسانهای آن نمیتواند رقابت کند.
طرحهای بازار کتاب در طول سال فعال است...
این طرحها در برابر نمایشگاه کتاب تا چه اندازه تاثیر دارند؟
باید در ایران تعداد ناشران را با تعداد کتابفروشان مقایسه کنید، این یکی از آسیبهای چرخه نشر است، چه تعداد از ناشران فعال هستند؟ این هم معضل دیگری است که باید در تقسیم یارانهها به آن توجه کرد. معتقدم که کتابفروشیها به عنوان آخرین حلقه نشر اگر فعال شوند میتوانند باقی حلقهها را فعال کنند؛ من هم به این معتقدم! اما ساختار بنگاههای صنعت نشر در کشور ما به هم ریخته است ناشر، نویسنده، موزع و کتابفروش یکی شدند، البته این دیدگاه درباره همه ناشران مطلق نیست.
باید زیرساختها را فراهم کنیم تا خود صنعت نشر زایش داشته باشد و رشد کند و منتظر یارانههای دولت نباشد
این ساختار در حوزه صنعت نشر به دلیل سیاستهایی که سالهای سال ما مدیران در ادوار مختلف و دولتهای مختلف داشتیم(نمیخواهم بگویم کدام دولت) شکل گرفته است. آمدیم یک حلقه را دیدیم و حلقه دیگر را فراموش کردیم، یارانه را به یکی تزریق کردیم و دیگری را ندیدیم. سالانه دولت یارانههای خوبی میدهد، اما به این دلیل که یارانهها مدیریت شده و هدایت شده نیست، بخش مهمی از آن هدر میرود.
سامانه «بازار کتاب» در حوزه تخصیص یارانه میتواند تاثیر گذار باشد. از راه این سامانه یارانه مستقیم به دست خریدار و نقطه هدف میرسد، این روند به نویسنده کمک میکند، کتابفروش درصد میگیرد و کتاب ناشر فروش میرود. سیاست ما همین است و حتما این برنامه را در طول فصول مختلف اجرا خوایم کرد. سعی میکنیم در قالبهای مختلف به کتابفروشیها کمک کنیم.
باید کاری را در همه حوزهها و نه تنها صنعت نشر انجام دهیم، باید زیرساختها را فراهم کنیم تا خود صنعت نشر زایش داشته باشد و رشد کند و منتظر یارانههای دولت نباشد. یارانه برای موقعیتها و زمانی مانند امروز زمان جنگ و بحران و شرایط خاص است و صنعت نشر ما باید چنان پویایی داشته باشد که نیازمند بودجه دولتی نباشد.
در هیچ نمایشگاهی این تعداد بازدیدکننده و خریدار را نمیبینید
نمایشگاه کتاب هم همین راه را میتواند برود؟ نمایشگاه کتاب میتواند درآمدی داشته باشد؟ حتی به صورت مجازی آیا میتواند تبلیغ بگیرد؟ آیا در این دوره نمایشگاه مجازی کتاب درآمد دارد؟
مساله شرایط کشور و شرایط فضایی است که بر کشور حاکم است. کشور در حال جنگ است، در ماههای گذشته اینترنت قطع و صنایع تعطیل بودند. در کشور ما بخشی قابل توجهی از صنایع و بنگاهها و دستگاههایی که در این حوزه فعال بودند وضعیت اقتصادی مناسبی ندارند تا بتوانند به حوزههای دیگر کمک کنند.
نمایشگاه کتاب به نوعی اعتبار فرهنگی جمهوری اسلامی است که مشابه آن را در فضای بینالمللی کمتر میبینید
نمایشگاه کتاب از دو منظر برای ما مهم است. یکم منظر تخصصی، زیرا در نتیجه فعالیت آن، اقتصاد نشر پویا میشود و پول نقد به دست ناشر میرسد. این گردش مالی میتواند در طول سال به پویایی صنعت نشر کمک کند. دوم اینکه نمایشگاه کتاب، جشنواره فرهنگی است که همه صنوف مختلف نشر از نویسنده، ناشر، موزع و چاپخانهدار و همه و همه زیر یک سقف و در فضایی زیبا با هر رنگ و لباس در این جشنواره فرهنگی شرکت میکنند. نمایشگاه کتاب به نوعی اعتبار فرهنگی جمهوری اسلامی است که مشابه آن را در فضای بینالمللی کمتر میبینید. در هیچ نمایشگاهی این تعداد بازدیدکننده و خریدار را نمیبینید، سال گذشته در حوزه مجازی فقط یک میلیون و ۸۰۰ هزار نسخه کتاب را که به فروش رفت نمیبینید جایی را که با این شدت و گرفتاریها تا این اندازه استقبال شود. میبینیم شرایط در کشورهای مختلف به چه شکل است و نحوه برگزاری نمایشگاه در هر کشور متفاوت است.
برخی خرده میگیرند که این نمایشگاه فروشگاه است اما در هر کشور نمایشگاه به شکل نمایشگاه، فروشگاه و برخی هر دو برگزار میشود.
در نمایشگاه مجازی کتاب تهران کتابهای قاچاق فروخته نمیشود
همین نقد را به فضای مجازی هم دارند، برخی از سایتها در طول سال تخفیف میدهند و برخی مخصوص این دوره حتی گستردهتر از روزهای نمایشگاه تخفیف درنظر گرفتند و برای مخاطبهای فعال پست رایگان در نظر گرفتند. نمایشگاه مجازی کتاب چه مزایایی بیشتر از آنها دارد؟
نمایشگاه مجازی کتاب، آثاری را ارائه میدهد که در چهارچوب قوانین و مقررات این کشور و با نظارت وزارت فرهنگ چاپ شده است، در نمایشگاه مجازی کتاب تهران کتابهای قاچاق فروخته نمیشود. مرجع نمایشگاه قابل اعتماد است و مردم میتوانند به این مرجعیت اعتماد کنند و کتاب درست به دست آنها برسد.
مردم میتوانند به جدیدترین کتابهایی که در ایران منتشر میشود دسترسی پیدا کنند، کتابهایی که در پنج سال اخیر منتشر شدهاند. همچنین پست برای مردم رایگان دارد.
نمایشگاههای دیگر را تکمیل کننده نمایشگاه مجازی کتاب میدانم
نهادها و موسسات کاملا دولتی مانند کانون پرورش فکری یا باغ کتاب که برای شهرداری است هم این روزها زمان نمایشگاه کتاب برگزار میکند نظر شما چیست؟ آیا این اقدامات به فرهنگ کمک میکند یا بهتر بود در تاریخ متفاوت برگزار میکردند؟
همان نمایشگاه هم به نوعی تکمیل کننده نمایشگاه مجازی کتاب میدانم و از هر برنامهای که بتواند به ترویج کتاب و کتابخوانی و پویای صنعت نشر کمک کند استقبال میکنیم، اما بهتر بود که همه ظرفیتهای خود را کنار هم بگذاریم و با همپوشانی و با یک موضوع محوری، همه دستگاهها دست به دست هم بدهیم تا بتوانیم با همکاری و همراهی یکدیگر برنامهها را با هم اجرا کنیم، اگر یارانه، ظرفیت و امکاناتی داریم کنار هم باشد و در یک نمایشگاه بتوانیم با هم تصمیمگیری کنیم.
نمایشگاهی که بتواند دامنه گستردهای داشته باشد، نمایشگاه مجازی تهران است و سایر نمایشگاههای جانبی که توسط گروههای مختلف برگزار میشود نمایشگاهی هستند که به صورت بخشی و حوزهای یا در شهرهای مختلف خدمات ارائه میکنند.
تاریخ ما با کتاب نوشته شده است
نکته دیگری باقی مانده که بخواهید درباره آن توضیح دهید؟
در نمایشگاه مجازی کتاب تهران بخشهای جنبی هم داریم. یکی از آنها برای مردمی است که در شهرستان میناب زندگی میکنند. ارسال کتاب برای کدپستی شهرستان میناب به صورت رایگان است و همه هزینههای آن توسط معاونت فرهنگی و خانه کتاب پرداخت میشود، شرکت پُست و ناشر وجهی نمیپردازند.
همچنین در این نمایشگاه بخشی با عنوان اهدای کتاب وجود دارد و افراد میتوانند با خریداری کتاب در این بخش، آنها را به مناطق آسیبدیده ارسال کنند. از این راه میتوانیم پیامی فرهنگی برای مردم بفرستیم و به ترویج کتاب و کتابخوانی کمک کنیم.
هر کشوری که درگیر جنگ باشد با محدودیتهایی مواجه است، امروز مسائلی در زیرساختها و محدودیتهایی در منابع وجود دارد. ما ایرانیها توانستیم و میتوانیم دست به دست هم دهیم و با خرید از نمایشگاه کتاب به ترویج کتاب و کتابخوانی کنیم تا رشد شعور فرهنگی ایران که زبانزد عام و خاص در دنیا است به نمایش بگذاریم. تاریخ ما با کتاب نوشته شده است و با کتاب زیست کردیم.